Bodhidharma – mnich, który przez dziewięć lat wpatrywał się w ścianę

Istnieją legendy, które przez wieki nie tracą mocy, lecz ją zyskują. Historia Bodhidharmy, mnicha, który według przekazu przez dziewięć lat medytował nieruchomo przed ścianą klasztoru, niewątpliwie do nich należy. Niewiele postaci z historii sztuki buddyjskiej przedstawiano tak często i w tak różnorodnych kontekstach – od poważnego malarstwa tuszem, przez figury z ceramiki, po ludową lalkę-talizman przynoszącą szczęście. Bodhidharma uznawany jest za założyciela buddyzmu zen, a jego wizerunek pozostaje po dziś dzień jednym z najbardziej wymownych symboli duchowej determinacji w sztuce japońskiej.

Kim był Bodhidharma?

Bodhidharma był, według przekazu, buddyjskim mnichem z Indii, który około roku 520 przybył do Chin i w decydujący sposób przyczynił się tam do powstania buddyzmu chan – tego nurtu, który w Japonii stał się znany jako zen. Choć pierwotnie przeznaczony był podobno do kariery politycznej lub wojskowej, zdecydował się wyrzec obowiązków świeckich i prowadzić życie religijne. Zgłębił nauki buddyzmu mahajana i podobno studiował pod kierunkiem kilku nauczycieli, zanim ukończył naukę u Prajñādhāry, 27. patriarchy linii nauczania sięgającej aż do samego Buddy. Po japońsku nazywany jest Daruma lub Bodaidaruma – jest to fonetyczne przystosowanie imienia sanskryckiego.

Dziewięć lat przed ścianą

Najsłynniejszy epizod legendy o Bodhidharmie rozgrywa się w klasztorze Shaolin w Chinach, gdzie według przekazu przez dziewięć lat nieprzerwanie oddawał się on medytacji siedzącej (zazen) – zwrócony twarzą do ściany, nie dając się rozpraszać mnichom, którzy chcieli się mu narzucić jako uczniowie. Aby podczas tego okresu medytacji nie zasnąć, według szczególnie drastycznej wersji legendy miał on nawet obciąć sobie powieki. Dopiero mnich Huike, uznawany później za pierwszego chińskiego patriarchę chan, miał zwrócić jego uwagę, symbolicznie odcinając sobie ramię, aby dowieść swojej powagi. W japońskiej wersji legendy ręce i nogi Bodhidharmy uległy całkowitemu zanikowi wskutek wieloletniej bezruchowej medytacji – szczegół, który później doprowadził do powstania charakterystycznego kształtu lalki daruma.

Bodhidharma w ikonografii malarstwa zen

W tradycyjnym japońskim malarstwie i kaligrafii Bodhidharma przedstawiany jest zazwyczaj w sposób pełen mocy, niemal dziki: głębokie, przenikliwe oczy, które mają symbolizować intensywność jego duchowego skupienia, nieuczesana broda i dzika fryzura, podkreślające jego niezależność od światowych konwencji. Przedstawienia te powstają tradycyjnie w technice malarstwa tuszem sumi-e, która za pomocą nielicznych, energicznych pociągnięć pędzla stara się uchwycić zarówno zewnętrzny wygląd, jak i wewnętrzną duchową jakość przedstawianej postaci. Znanym historycznym przykładem jest dzieło „Bodhidharma przepływający przez Jangcy na trzcinie” malarza Kanō Sōshū (1551–1601), które w formie obrazowej zagęszcza zenowskie przesłanie umiaru – nie potrzeba ekstrawagancji, aby wieść sensowne życie. Również malarz Unkoku Tōgan stworzył wpływowy, celowo pozbawiony tła portret Bodhidharmy, którego pustka bezpośrednio wyraża buddyjskie pojęcie „nicości” (Mu). Jeden z tego rodzaju zwojów przechowuje The Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku: zwój wiszący (kakemono) tuszem na papierze, przypisywany Unkoku Tōganowi (1547–1618) i datowany na okres Momoyama.

Od malarstwa świątynnego do figury ceramicznej

Przedstawienie Bodhidharmy nie ogranicza się od dawna wyłącznie do malarstwa i kaligrafii. Również w japońskiej sztuce ceramicznej, na przykład w nieszkliwionej ceramice Bizen-yaki, spotyka się figury Bodhidharmy, których naturalne barwy i faktury, powstałe w procesie wypału yakishime, świadomie korespondują z zenowskimi ideałami prostoty i autentyczności. Szczegółowe opracowanie takich figur – wyraziste rysy twarzy, intensywna partia oczu – przenosi duchową głębię legendy w trójwymiarowy obiekt i pokazuje, jak przenikalne są granice między malarstwem, kaligrafią a rzemiosłem artystycznym w japońskiej tradycji zen, i to od zawsze. Że motyw ten pozostawał żywy na przestrzeni wieków, poświadcza zwój wiszący (kakemono) z przedstawieniem Darumy autorstwa malarza Totoki Baigai (1749–1804), znajdujący się w zbiorach Metropolitan Museum of Art.

Lalka Daruma: od mnicha do przynoszącego szczęście talizmanu

Z poważnej religijnej ikonografii Bodhidharmy wykształciła się w okresie Edo ludowa tradycja, żywa do dziś w całej Japonii: lalka Daruma. Swój początek ma ona w talizmanach wytwarzanych dla wiernych w świątyni Daruma-dera w mieście Takasaki; około roku 1770 powstały pierwsze formy odlewnicze do charakterystycznego kształtu lalki. Wykonywana tradycyjnie z lekkiej, wydrążonej papier-mâché, lalka Daruma ma kształt zaokrąglony, bez rąk i nóg – co jest bezpośrednim nawiązaniem do legendy o zaniku kończyn Bodhidharmy podczas medytacji. Dzięki szczególnemu rozłożeniu ciężaru lalka po przewróceniu sama się podnosi, co czyni ją symbolem wytrwałości i odporności psychicznej – w języku japońskim ujętym w przysłowiu „Nanakorobi yaoki”, „Siedem razy upaść, osiem razy się podnieść”.

Białe oczy i osobisty cel

Osobliwością lalki Daruma jest to, że w chwili zakupu ma ona dwoje pustych, białych oczu. Właściciel, podejmując postanowienie, maluje najpierw jedno oko, natomiast drugie zostaje pomalowane dopiero wtedy, gdy cel zostanie osiągnięty – niewielki rytuał, dzięki któremu lalka staje się osobistym towarzyszem przez dłuższy czas, często przez cały rok. Również charakterystyczne rysy twarzy większych figur Daruma niosą własną symbolikę: brwi są często ukształtowane na wzór żurawia, a zarost przypomina pancerz żółwia – oba te zwierzęta symbolizują w kulturze japońskiej długowieczność. To połączenie symboliki religijnej z ludowymi wierzeniami pokazuje, jak elastyczna i zdolna do przystosowania pozostawała ikonografia Bodhidharmy na przestrzeni wieków, nie tracąc przy tym całkowicie swojego duchowego rdzenia.

Bodhidharma i sztuki walki

Poza swoją centralną rolą w buddyzmie zen, Bodhidharma w licznych legendach łączony jest także z powstaniem Shaolin-Kung-Fu. Według przekazu zastał on mnichów klasztoru Shaolin przy swoim przybyciu fizycznie zbyt osłabionymi do wyczerpującej praktyki medytacyjnej i miał wówczas przekazać im ćwiczenia fizyczne, które później stały się podstawą klasztornej tradycji sztuk walki. Historycznie związek ten nie daje się jednoznacznie potwierdzić, pokazuje on jednak, jak bardzo postać Bodhidharmy stała się przez wieki punktem zbornym najróżniejszych legend i przypisań kulturowych – od surowego twórcy religii po praojca dyscypliny fizycznej.

Ta wielowarstwowość legendy tłumaczy również, dlaczego Bodhidharma mógł być w sztuce japońskiej interpretowany na tak różne sposoby: raz jako poważny, zamyślony w sobie medytujący, innym razem, jak w późniejszych drzeworytach ukiyo-e artysty Suzuki Harunobu, nawet w żartobliwie ironicznym przedstawieniu, kwestionującym normy społeczne i oczekiwania. Ta rozpiętość interpretacji – od głębokiej czci po subtelny humor – czyni z Bodhidharmy jedną z najbardziej wielowymiarowych postaci całej historii sztuki japońskiej.

W densho.art znajdą Państwo malowane ręcznie kakemono z przedstawieniami Bodhidharmy z tradycyjnego malarstwa zen. Ci, którzy chcą kupić kakemono ukazujące tę wiekową legendę wytrwałości i oświecenia, znajdą je w naszej ofercie malarstwa japońskiego i ceramiki.

Źródła i literatura

The Metropolitan Museum of Art: Bodhidharma, Unkoku Tōgan, nr inw. 2015.300.71, metmuseum.org.

The Metropolitan Museum of Art: Daruma, Totoki Baigai, nr inw. 2015.300.174, metmuseum.org.

Helmut Brinker, Hiroshi Kanazawa: Zen. Masters of Meditation in Images and Writings. Artibus Asiae (Supplementum 40), Zurych 1996.