Smoki w sztuce japońskiej – władcy wody i nieba

Ktoś, kto myśli o smokach, ma zwykle przed oczami najpierw obraz zachodnich istot baśniowych: ziejących ogniem, uskrzydlonych, przedstawianych najczęściej jako zagrożenie. Smok japoński opowiada natomiast zupełnie inną historię. Z reguły przedstawiany jest bez skrzydeł i wcale ich nie potrzebuje, ponieważ porusza się swobodnie między wodą, ziemią a niebem. Zdarzają się jednak także smoki uskrzydlone – najczęściej tam, gdzie zaznaczył się wpływ chińskich lub zachodnich wzorów obrazowych. Nie zieje ogniem, lecz włada deszczem i chmurami. Z reguły też nie uchodzi za zagrożenie, lecz za życzliwego opiekuna – siłę, która bardziej przypomina płynącą wodę niż niszczycielską przemoc. W sztuce japońskiej, od sufitów świątynnych przez zwoje kakemono aż po malarstwo na ceramice, smok od wieków należy do najbardziej lubianych i najbardziej znaczących motywów w ogóle.

Ryū i Tatsu: dwie nazwy jednej istoty

W języku japońskim smok określany jest najczęściej jako Ryū (竜 lub 龍) – to powszechniejsze, bardziej formalne określenie, wywodzące się z chińskiego słowa Lóng, stosowane w tekstach klasycznych, dziełach sztuki i opowieściach shintoistycznych. Obok niego istnieje starsze, dziś rzadziej używane określenie Tatsu, zapisywane tym samym znakiem, lecz stosowane raczej w języku potocznym i poezji. Dla odróżnienia od europejskiego stworzenia mitologicznego we współczesnym języku japońskim utrwaliło się dodatkowo zapożyczenie Doragon (od angielskiego „dragon”), którym określa się specjalnie skrzydlate, ziejące ogniem smoki w zachodnim ujęciu – co pokazuje, jak świadomie język japoński rozróżnia poszczególne kulturowe wyobrażenia smoka.

Mitologia z trzech źródeł

Japońska mitologia smoka jest wynikiem wielowiekowej wymiany kulturowej. Jej korzenie tkwią w połączeniu wyobrażeń chińskich, indyjskich i rodzimych, shintoistycznych. Z Indii pochodzi pierwotnie wyobrażenie Nāga, istot o wężowatym kształcie, które za pośrednictwem buddyzmu dotarły do Chin, a stamtąd do Japonii. Chińska symbolika smoka – smok jako cesarski symbol władzy oraz władca wody i pogody – była w Japonii adaptowana przez wieki i łączona z rodzimymi bóstwami shintō, na przykład z Ryūjin, japońskim bogiem morza, który sam często przedstawiany jest w postaci smoka. Z tego połączenia powstał odrębny, japoński obraz smoka, który różni się od swoich chińskich i koreańskich krewnych pewnym charakterystycznym szczegółem: japońskie smoki przedstawiane są tradycyjnie z trzema palcami u każdej pazurzastej łapy, podczas gdy chińskie smoki mają zazwyczaj cztery lub pięć.

Władca wody, deszczu i nieba

Jedną z kluczowych cech japońskiego smoka jest jego ścisły związek z żywiołem wody. Smoki uchodzą za władców deszczu, rzek, mórz i zjawisk niebieskich i są często postrzegane jako pomost między niebem a ziemią. Choć są bezskrzydłe, według mitologii mogą poruszać się bez trudu po lądzie, w wodzie i w powietrzu. W sztuce japońskiej przedstawienia smoków pojawiają się dlatego szczególnie często w bezpośrednim sąsiedztwie motywów wodnych: na malowidłach sufitowych nad świątynnymi stawami, przy wypluwaczach wody, takich jak ten przy słynnej świątyni Kiyomizu-dera w Kyōto, lub na zwojach (kakemono), które łączą chmury, deszcz i fale ze smokiem jako centralnym elementem.

Symbolika: potęga, mądrość, ochrona

W japońskiej sztuce i kulturze smok reprezentuje zespół ściśle powiązanych ze sobą wartości: potęgę i cesarski autorytet, duchową mądrość, siłę, a także ochronę przed złymi duchami. Wbrew powszechnemu przekonaniu japońskie smoki w większości legend są istotami przychylnymi człowiekowi, pozytywnymi – kosmicznymi harmonizatorami, którzy utrzymują siły natury w równowadze, zamiast im zagrażać. Wprawdzie w japońskiej mitologii istnieją także złowrogie postaci smoków, które w legendach trzeba pokonać, jednak w sztukach plastycznych zdecydowanie przeważa obraz smoka opiekuńczego i mądrego. Właśnie w kakemono, tradycyjnie wieszanych w świątyniach i pomieszczeniach mieszkalnych, przedstawienie smoka służy więc często temu, by trzymać z dala złe duchy i nadać własnemu domowi ochronę i siłę. Motyw ten wędrował przy tym przez wszystkie materiały: Metropolitan Museum of Art odnotowuje obok malowanych zwojów także rzeźbione w kości słoniowej przedstawienia smoków, datowane na okres Edo i okres Meiji. Motyw ten wędrował przy tym przez wszystkie materiały: Metropolitan Museum of Art odnotowuje obok malowanych zwojów także rzeźbione w kości słoniowej przedstawienia smoków, datowane na okres Edo i okres Meiji.

Smok w malarstwie, ceramice i architekturze

Niemal nie ma takiej japońskiej formy sztuki, w której nie pojawiałyby się smoki: w malarstwie tuszem (sumi-e) pojawiają się często w dynamicznych, spowitych chmurami kompozycjach, których faliste prowadzenie linii oddaje płynną ruchliwość tej istoty. Na ceramice, na przykład na naczyniach do sake lub wazach, motywy smoka spotyka się często w połączeniu ze wzorami fal lub chmur. W architekturze świątynnej rzeźby i płaskorzeźby przedstawiające smoki zdobią belki stropowe i kalenice dachów, zgodnie z przekonaniem, że chronią one budynek przed ogniem i nieszczęściem. Także w sztuce drzeworytu (ukiyo-e) oraz we współczesnej kulturze popularnej, od filmów po gry wideo, smok pozostaje jednym z najtrwalszych motywów japońskiej kultury wizualnej. Jak poważnie wielcy malarze traktowali ten temat, pokazuje para zwojów z 1770 roku w Metropolitan Museum of Art: Maruyama Ōkyo (1733–1795) przedstawił na nich smoka tuszem na jedwabiu naprzeciw tygrysa. Jak poważnie wielcy malarze traktowali ten temat, pokazuje para zwojów z 1770 roku w Metropolitan Museum of Art: Maruyama Ōkyo (1733–1795) przedstawił na nich smoka tuszem na jedwabiu naprzeciw tygrysa.

Smoki na zwoju kakemono: ponadczasowy motyw do wnętrz mieszkalnych

Smok jako motyw na kakemono cieszy się do dziś wyjątkową popularnością – nie tylko dlatego, że łączy w jednym obrazie od razu kilka pozytywnych warstw znaczeniowych: ochronę przed negatywnymi wpływami, siłę i determinację, a także głęboką więź z naturą i jej mocami. W tradycyjnym urządzaniu wnętrz kakemono z motywem smoka umieszcza się często w tokonoma, przeznaczonej do tego niszy wystawienniczej, gdzie działa zarówno jako estetyczny akcent, jak i duchowo naładowany element pomieszczenia.

Słynne przedstawienia smoków w świątyniach

Symbolika smoka ukazuje się szczególnie wyraziście w tak zwanych „smokach na suficie” (Tenjō-ryū) – monumentalnych malowidłach przedstawiających smoki, które zdobią konstrukcję sufitową licznych wielkich świątyń zen w Japonii. Te dzieła, często tworzone przez wybitnych malarzy przez wiele miesięcy, mają dosłownie unosić się nad głowami praktykujących pod nimi mnichów jako obecność chroniąca i inspirująca. Słynne przykłady znajdują się między innymi w świątyni Kennin-ji w Kyōto oraz w świątyni Tenryū-ji, gdzie smoki na suficie należą do najczęściej fotografowanych dzieł sztuki danego zespołu świątynnego. Ten ścisły związek między symboliką smoka a architekturą świątyń zen-buddyjskich pokazuje, jak głęboko motyw ten jest zakorzeniony w kulturze religijnej i estetycznej Japonii.

Fascynacja japońskim smokiem przetrwała aż do współczesności również poza kontekstem religijnym: od tradycyjnych pochodów festiwalowych, podczas których długie figury smoków niesione przez wiele osób przemierzają ulice, po sztukę współczesną, która wciąż na nowo interpretuje ten liczący sobie wieki motyw. Ta ciągłość sprawia, że smok jest jednym z niewielu motywów obrazowych, które pozostały żywe zarówno w najstarszej sztuce religijnej, jak i we współczesnej japońskiej kulturze popularnej. Ta nieprzerwana obecność trwająca ponad tysiąclecie odróżnia smoka od wielu innych motywów mitologicznych, których znaczenie z biegiem czasu zanikło, i czyni go jednym z najbardziej wiarygodnych mierników ciągłości japońskich tradycji obrazowych w ogóle.

W densho.art znajdą Państwo wykonane ręcznie kakemono z motywami smoka, malowane przez japońskich artystów w tradycyjnej technice. Ci, którzy chcą kupić kakemono ukazujące ten liczący sobie wieki symbol mocy, mądrości i ochrony, znajdą to, czego szukają, w naszym wyborze malarstwa japońskiego.

Źródła i literatura

The Metropolitan Museum of Art: Dragon and Tiger, Maruyama Ōkyo, nr inw. 2023.583.16a, b, metmuseum.org.

The Metropolitan Museum of Art: Dragon King, nr inw. 2019.420.20, metmuseum.org.

The Metropolitan Museum of Art: Dragon and Tiger, Nemoto Yūga, nr inw. 2025.795.25a, b, metmuseum.org.

The Metropolitan Museum of Art: Dragon (kość słoniowa), nr inw. 81.1.104, metmuseum.org.