Japońskie figurki z ceramiki Bizen

Bizen-yaki: jedna z sześciu dawnych tradycji garncarskich

Ceramika Bizen pochodzi z regionu Bizen w prefekturze Okayama, którego historycznym centrum jest miejscowość Imbe. Należy do Six Ancient Kilns (Rokkoyo), sześciu najstarszych regionów garncarskich Japonii, obok Seto, Tokoname, Shigaraki, Tamby i Echizen. Jej korzenie sięgają okresu Heian, a rozkwit przypadł na okres Momoyama, gdy mistrzowie herbaty, tacy jak Sen no Rikyū, cenili prostotę nieszkliwionych naczyń. Od 1982 roku Bizen-yaki jest uznana za tradycyjne rzemiosło Japonii. W przeciwieństwie do większości pokrewnych tradycji Bizen do dziś w dużej mierze rezygnuje ze szkliwa i malowanej dekoracji.

Glina: hiyose z Imbe

Podstawą jest bogata w żelazo glina zwana hiyose, wydobywana tradycyjnie z pól ryżowych i okolic Imbe. Przed obróbką leży często miesiącami, a nawet latami na wolnym powietrzu, po czym jest rozdrabniana, zawieszana w wodzie i szlamowana, aż pozostaną tylko najdrobniejsze cząstki. Ten nakład pracy sprawia, że glina staje się dość plastyczna do formowania – w przypadku figurek także do starannie wypracowanych detali, takich jak brwi, pasma brody czy fałdy szaty.

Yakishime: wypał bez szkliwa

Sercem procesu jest wypał yakishime: w temperaturze około 1200–1300 stopni Celsjusza glina zagęszcza się tak bardzo, że bez żadnego szkliwa staje się twarda i nieprzepuszczalna dla wody. Tradycyjnie wypala się w piecach opalanych drewnem sosnowym, a jeden wypał trwa od kilku dni do dwóch tygodni. Dokładne miejsce przedmiotu w piecu decyduje o jego barwie i rysunku. Te efekty nazywa się yōhen, „przemianą w piecu”: sangiri to szare lub niebieskawe partie, które leżały w popiele, goma („sezam”) – drobne cętki ze stopionego lotnego popiołu. Na figurkach widać to często jako grę ciepłego czerwonego brązu i ciemniejszych cieni, które plastycznie wydobywają rysy twarzy.

Figurki z tradycji naczyń

Bizen-yaki słynie przede wszystkim z czarek do herbaty, naczyń do sake i wazonów. Obok nich powstają prace figuralne, których urok polega na kontraście: szorstka, ziemista faktura wypału spotyka się ze starannie wymodelowanymi twarzami, dłońmi i fałdami. Ponieważ Bizen rezygnuje z wszelkiego malowania, wyraz niesie wyłącznie forma – spojrzenie, uśmiech, postawa. Ziemista powierzchnia odpowiada zarazem ideałom zen – prostocie i autentyczności – co wyjaśnia, dlaczego właśnie postacie buddyjskie tak często wykonuje się z gliny Bizen.

Daruma, Kannon i bogowie szczęścia

Najczęstszym motywem jest Bodhidharma, po japońsku Daruma, twórca zen, z przenikliwym spojrzeniem, gęstą brodą i szatą naciągniętą na głowę – raz surowy, raz zamyślony, raz niemal zatroskany. Spokojniej prezentuje się Kannon, bodhisattwa współczucia, w wysokim nakryciu głowy, ze spuszczonym lub zamkniętym wzrokiem i złożonymi dłońmi; takie figurki tradycyjnie służyły jako przedmioty kultu. Pogodni są bogowie szczęścia z grona Shichifukujin: Hotei, roześmiany, okrągły bóg zadowolenia z wypchanym workiem, oraz Fukurokuju, rozpoznawalny po wysoko sklepionym czole, symbolizującym mądrość i długie życie.

Jak rozpoznać figurkę Bizen

Prawdziwy wyrób yakishime ma stronę zwróconą do ognia i spokojniejszy tył: gdy obraca się figurkę, zmieniają się barwa i powierzchnia, ponieważ płomień i popiół docierały tylko z jednego kierunku. Wyroby z brązowym szkliwem imitującym wyglądają natomiast tak samo z każdej strony. Błyszczące miejsca na ceramice Bizen nie pochodzą z nakładanego szkliwa, lecz ze stopionego lotnego popiołu. Wiele warsztatów oznacza swoje prace pieczęcią lub rytą sygnaturą; pieczęć często wskazuje warsztat, a niekoniecznie konkretnego twórcę.

Ekspozycja i pielęgnacja

Figurki Bizen najlepiej prezentują się w tokonomie, na drewnianej półce lub obok prostej ceramiki. Boczne światło dzienne najlepiej ukazuje ślady wypału i modelunek. Nieszkliwiona powierzchnia jest dzięki wysokotemperaturowemu wypałowi wytrzymała, ale lekko porowata: kurz najlepiej usuwać miękkim pędzelkiem lub suchą ściereczką, unikając silnych środków czyszczących i długiego moczenia. Wielu kolekcjonerów uważa patynę, która tworzy się z czasem, za część przedmiotu.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

W figurkach Bizen liczą się przede wszystkim wyraz i modelunek, jakość śladów wypału oraz stan zachowania. Figurki w Densho pochodzą z okresów Meiji i Shōwa; niektóre noszą sygnaturę swojego twórcy, jak figurka Kannon, której autorem jest Shibaoka Tsukuru, inne przechowywane są w specjalnie wykonanym drewnianym pudełku (tomobako). Opisane pudełko jest cenną wskazówką co do pochodzenia, ale samo w sobie nie dowodzi wieku. Porównanie kilku figurek szybko pokazuje, jak silnie miejsce w piecu i przebieg wypału kształtują każdy egzemplarz.