Japońska ceramika Kyoto

Kyō-yaki: ceramika jednego miasta

Większość japońskich tradycji ceramicznych da się określić przez technikę: Bizen wypala się bez szkliwa w piecu opalanym drewnem, Hagi nosi delikatną siateczkę spękań, Shino grubą, białą powłokę skaleniową. W przypadku Kyō-yaki (京焼), dosłownie „wypalane w stolicy”, ten porządek zawodzi. Jaskrawożółta czarka z malowanymi kwiatami, czarka do sake ze złotą gałązką i cienkościenna porcelanowa miseczka mogą w równym stopniu nazywać się ceramiką z Kioto. Łączy je nie glina ani szkliwo, lecz pochodzenie z pracowni miasta, w którym przez stulecia dwór, wielkie świątynie i mistrzowie herbaty stanowili najbardziej wymagającą klientelę.

Dzielnice pieców i nazwa Kiyomizu-yaki

Historycznie do Kyō-yaki należało kilka dzielnic pieców: Awataguchi, Omuro w pobliżu świątyni Ninna-ji, Yasaka, Mizoro oraz Kiyomizu na zboczach poniżej Kiyomizu-dera. Wyraźnie zaznaczają się około 1600 roku; decydujące znaczenie miał noborigama, wielokomorowy piec zbudowany na stoku, osiągający wyższe i bardziej równomierne temperatury. W epoce Meiji większość pieców zanikła, a pozostała nazwa Kiyomizu-yaki – dziś używana niemal zamiennie z ceramiką z Kioto. Od 1977 roku rzemiosło jest oficjalnie uznane za tradycyjne rękodzieło pod nazwą Kyō-yaki · Kiyomizu-yaki.

Ninsei, Kenzan i kolor na szkliwie

Punkt zwrotny wiąże się z Nonomurą Ninseiem, który w 1647 roku zbudował piec w Omuro. Przeniósł barwne emalie naszkliwne, znane wcześniej głównie z porcelany, na toczoną kamionkę do ceremonii herbacianej – z kwiatami, pejzażami i złotymi akcentami. Jego uczeń Ogata Kenzan (1663–1743) traktował czarki i talerze jak papier, malując na nich trawy, gałązki śliwy lub wiersze, często razem z bratem, malarzem szkoły Rinpa Ogatą Kōrinem. To połączenie malarstwa, poezji i naczynia kształtuje ceramikę z Kioto do dziś.

Od kamionki do porcelany

Do XVIII wieku piece Kioto pracowały niemal wyłącznie w kamionce. Okuda Eisen (1753–1811) jako pierwszy w Kioto opanował wytwarzanie porcelany, wzorując się na chińskich pierwowzorach z epoki Ming. Z jego kręgu wyszli tacy ceramicy jak Aoki Mokubei, Nin'ami Dōhachi i Eiraku Hozen, słynny z kinrande – złotego zdobienia na barwnym tle. Chińskie i koreańskie wzory interpretowali po swojemu. Od tej pory kamionka i porcelana istnieją w Kioto na równych prawach.

Materiał, wypał i zdobienie

Ponieważ Kioto nie ma znaczących własnych złóż gliny, surowiec sprowadza się z innych regionów i miesza w pracowni, często z kaolinu, gliny kibushi, kwarcu i skalenia. Charakter nie wynika więc z miejscowego materiału, lecz z ręki: równo toczone ścianki, czysto wycięty kōdai (stopka) i kolor nakładany pędzlem. Od lat 60. wiele pracowni przeniosło się do dzielnicy Yamashina; dziś wypala się głównie w piecach gazowych i elektrycznych, w małych seriach i kilku etapach, aż po końcowy wypał emalii naszkliwnych.

Jak rozpoznać ceramikę z Kioto

Kyō-yaki nie da się rozpoznać po jednej określonej powierzchni. W egzemplarzach z naszej oferty spektrum sięga od nasyconego żółtego szkliwa z wypukłym kwiatowym zdobieniem, przez irysy w klasycznym motywie yatsuhashi i piwonie w złocie na czerwieni, po jasne szkliwa z delikatną krakelurą i głęboką czerń. Prawdziwa cecha rozpoznawcza leży głębiej – w staranności: cienko wyciągnięty, idealnie okrągły brzeg, szkliwo kończące się dokładnie tam, gdzie powinno, zdobienie podążające za wypukłością naczynia. Do tego dochodzi zwyczaj opatrywania każdego egzemplarza znakiem ceramika lub pieczęcią.

Zastosowanie: czarka, sake i pory roku

Kioto było centrum kultury herbaty, a wiele przedmiotów zamawiano na konkretną okazję lub porę roku. Chawan z irysami należy do wczesnego lata, gałązki śliwy do późnej zimy. Jeśli piją Państwo matchę, czarka z Kioto jest stworzona do używania; guinomi (czarki do sake) i tokkuri (butelki do sake) towarzyszą wieczorowi przy sake, a wazony wnoszą cichy akcent do tokonomy lub salonu.

Pielęgnacja

Czarki do herbaty należy płukać zaraz po użyciu gorącą wodą i miękką gąbką, bez płynu do mycia naczyń, ponieważ szkliwiona ceramika z krakelurą i nieszkliwioną stopką wchłania zapachy. Emalie naszkliwne i złocenia nie znoszą środków ściernych, zmywarki ani kuchenki mikrofalowej. Każdy egzemplarz powinien całkowicie wyschnąć na powietrzu, odwrócony lub ustawiony ukośnie, zanim wróci do tkaniny i drewnianego pudełka.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Ponieważ ceramika z Kioto nie ma jednego stylu, warto przyjrzeć się pracowni i ręce: sygnaturze lub pieczęci na spodzie, opisanemu drewnianemu pudełku oraz stanowi złoceń i emalii. Wielu kolekcjonerów wybiera nie tyle styl, ile egzemplarz, który przekonuje w dłoni – lżejszy, niż wygląda, z brzegiem, który gładko przylega do warg.