Makuri – japońskie obrazy bez oprawy

Makuri – malowidło przed oprawą

Makuri to nieoprawiony arkusz: gotowe malowidło na oryginalnym honshi, podłożu z papieru lub jedwabiu, ale bez oprawy, bez drążków i bez sznurka. Wszystko, co montażysta dodaje do kakemono – wąskie pasy ichimonji, wewnętrzne obramowanie, pola nieba i ziemi, listwę i wałek z jikusaki – w makuri jeszcze nie występuje. Sam obraz pozostaje nienaruszony. Sygnatura i pieczęć należą do arkusza i znajdują się tam, gdzie malarz umieścił je w kompozycji.

Zwykły stan, w jakim obraz opuszczał pracownię

Makuri nie jest zwojem, któremu czegoś brakuje. W Japonii nieoprawiony arkusz był zwykłym stanem, w jakim praca opuszczała pracownię; oprawiano ją później, zależnie od przeznaczenia. Oprawa, hyōgu, to bowiem odrębne rzemiosło z własną historią. Montażysta, hyōgu-shi, dobiera tkaniny do motywu, czasu powstania dzieła i okazji. Kto kupuje makuri, ma tę decyzję o formie i tkaninach jeszcze przed sobą – i może podjąć ją według własnego gustu.

Makuri a kakemono – różnica

Kakemono jest wspólnym dziełem dwóch rąk: malarza i montażysty. Malowidło podkleja się kilkoma warstwami washi na kleju ze skrobi pszennej, oprawia w dobrane tkaniny i rozpina między górną listwą a dolnym wałkiem, tak aby można je było zawiesić, ponownie zwinąć i przechowywać w drewnianym pudełku. Makuri jest natomiast wyłącznie dziełem malarza. Przechowuje się je na płasko, zajmuje bardzo mało miejsca i zwykle kosztuje mniej niż w pełni oprawiony zwój. Dla osób, które zaczynają kolekcjonować japońskie malarstwo, to uczciwy początek: ta sama ręka, ten sam materiał, tylko mniej wokół.

Oprawa jako kakemono

Jeśli makuri ma stać się zwojem, właściwym adresem jest hyōgu-shi; oprócz pracowni w Japonii istnieje też kilka wyspecjalizowanych pracowni w Europie. Japońskie oprawy mają ustalone typy: rozpowszechnione yamato-hyōgu wykorzystuje trzy tkaniny w stopniowanej hierarchii i zna trzy stopnie formalności, shin, gyō i sō, a bunjin-hyōgu otacza obraz ze wszystkich stron jedną tkaniną. Chłodny niebieskoszary może podjąć ton pejzażu tuszem, ciepła złota ochra – odpowiedzieć kwiatom. Taka oprawa wymaga czasu i pieniędzy, ponieważ między etapami pracę wielokrotnie się nawilża i suszy. W zamian powstaje zwój, którego oprawę współtworzyli Państwo sami.

Rama zamiast zwoju

Makuri można też oprawić w ramę. W wielu mieszkaniach to najbardziej oczywiste rozwiązanie, ponieważ obraz w ramie nie wymaga ściany o wysokości zwoju i wpisuje się w istniejącą aranżację. Warto jednak pamiętać o zasadniczej różnicy: kakemono jest przeznaczone do wymiany i wisi każdorazowo tylko kilka tygodni, a obraz w ramie zwykle wisi na stałe. Tym ważniejsze jest miejsce. Bezpośrednie słońce w ciągu kilku miesięcy wyraźnie odbarwia barwniki roślinne, indygo i jedwab, a powietrze z kaloryferów sprawia, że papier staje się kruchy. Właściwym wyborem jest spokojna ściana wewnętrzna z rozproszonym światłem.

Motywy i podłoża

Makuri mają te same motywy co oprawione zwoje. Typowe motywy makuri to na przykład tygrys w spokojnej pozie na delikatnym jedwabiu, dwa bawiące się szczenięta, poeta szukający wersu, lilia z pszczołą, zaśnieżony pejzaż zimowy z krytymi strzechą chatami, bambus przed pełnią księżyca czy powój na wąskim pasku papieru. Większość arkuszy pochodzi z okresu Shōwa (1926–1989), wszystkie są malowane ręcznie. Jako podłoże przeważa papier; niektóre prace wykonano na jedwabiu.

Przechowywanie i pielęgnacja

Makuri przechowuje się na płasko i w suchym miejscu, najlepiej między arkuszami papieru bezkwasowego, w ciemnym miejscu o stałej temperaturze. Jak w przypadku każdego zwoju dobrą wskazówką jest wilgotność względna około 50–60 procent: poniżej papier staje się kruchy, powyżej grożą pleśń i plamy. Arkusz należy brać do rąk tylko czystymi i suchymi dłońmi, ponieważ tłuszcz ze skóry zostawia na jedwabiu trwałe ślady. Nigdy nie czyści się go na mokro, gdyż ani tusz, ani pigmenty nie są wodoodporne.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Ponieważ żadna oprawa nie odciąga uwagi od malowidła, wzrok skupia się w całości na obrazie. Lekkie zażółcenie jest normalne w starszych arkuszach; uważniej trzeba przyjrzeć się plamom pośrodku obrazu, kruchemu jedwabiowi i zagięciom biegnącym przez malowidło. Warto sprawdzić wymiary arkusza, jeśli planują Państwo oprawę lub ramę. I warto poświęcić czas na obserwację pociągnięć pędzla: bez brokatu i ramy ręka malarza ujawnia się szczególnie bezpośrednio.