Kakemono – japońskie zwoje wiszące

Kakemono – japoński zwój wiszący

Kakemono (掛物), nazywane też kakejiku (掛軸), to pionowy zwój wiszący Japonii i do dziś najbardziej znana forma prezentowania japońskiego malarstwa i kaligrafii. Niemal zawsze ma format pionowy: oprawa prowadzi wzrok od górnej listwy przez pasy tkaniny do obrazu i dalej w dół, do wałka. Według ogólnej zasady w pełni oprawiony zwój mierzy około 170–200 centymetrów wysokości przy 40–60 centymetrach szerokości, a samo malowidło zajmuje często tylko połowę tej powierzchni. Kakemono wisi swobodnie, bez ramy i bez szkła.

Od zwoju sutr do tokonomy

Sztuka oprawy dotarła do Japonii z Chin razem z buddyzmem. Zaczęła się od przygotowywania zwojów sutr, a z wizerunków buddyjskich bóstw zawieszanych do modlitwy rozwinął się zwój wiszący. W okresie Muromachi (1333–1573) przyjęło się oprawianie chińskiego i zenbuddyjskiego malarstwa oraz kaligrafii w brokaty. Jednocześnie wraz ze stylem architektonicznym shoin powstała tokonoma, wnęka pokoju przyjęć, która dała zwojowi stałe miejsce. Gdy później rozkwitła ceremonia herbaty, oprawę ukształtował także gust mistrzów herbaty.

Budowa: od honshi do jikusaki

W środku znajduje się honshi, właściwe dzieło na papierze lub jedwabiu. Nad nim i pod nim biegną ichimonji, dwa wąskie poprzeczne pasy, tradycyjnie z najcenniejszej tkaniny całej oprawy. Wokół nich układa się chūmawashi, wewnętrzne obramowanie, a u góry i u dołu przylegają spokojne pola ten (niebo) i chi (ziemia). W wielu oprawach z górnej listwy zwisają dwie wstęgi tkaniny, fūtai. Listwa nosi sznurek do zawieszania, a dolny wałek wygładza zwój. Jego widoczne zakończenia, jikusaki, wykonuje się z drewna, kości, rogu, laki, ceramiki, a w nowszych oprawach z tworzywa sztucznego.

Hyōgu – druga ręka w każdym zwoju

To, że z zamalowanego arkusza powstaje zwój, jest dziełem montażysty, hyōgu-shi. Podkleja on obraz i tkaniny kilkoma warstwami washi na kleju ze skrobi pszennej i dobiera tkaniny tak, by harmonizowały ze sobą i podkreślały motyw – chłodny niebieskoszary do pejzażu tuszem, ciepła złota ochra do piwonii. Oprawy mają ustalone typy: rozpowszechniona rodzina yamato-hyōgu zna trzy stopnie formalności, shin, gyō i sō, a bunjin-hyōgu literatów otacza obraz ze wszystkich stron jedną tkaniną. Ponieważ klej pozostaje rozpuszczalny w wodzie, oprawę można po pokoleniach odkleić i odnowić. Dlatego oprawa starego obrazu jest często młodsza niż sam obraz.

Ręcznie malowane, kopia czy druk

Na rynku zwojów obok siebie występują trzy bardzo różne rzeczy. Ręcznie malowany oryginał istnieje tylko raz. Kopia warsztatowa lub szkolna jest również malowana ręcznie, ale podąża za słynnym wzorem – w Japonii kopiowanie przez stulecia należało do nauki zawodu i nie jest wadą, o ile dzieło nazwano kopią. Są wreszcie reprodukcje: drzeworyty, światłodruki, sitodruki i druki cyfrowe. Tusz nałożony ręcznie leży na podłożu w różnej grubości, na brzegach lekko wnika we włókna i na końcu pociągnięcia pokazuje, gdzie pędzel został uniesiony; druk pozostaje równomierny i pod lupą często rozpada się na raster. W Densho technika każdego zwoju jest podana, a sitodruki są wyraźnie oznaczone.

Tokonoma, mieszkanie i zmiana pór roku

Tradycyjnie kakemono wisi w tokonomie, honorowym miejscu pokoju, często w towarzystwie kwiatu w naczyniu. Nigdy nie pokazywano go na stałe, lecz wymieniano zależnie od pory roku lub okazji: wiosną kwitnąca gałązka śliwy, w pełni lata pejzaż z wodospadem, zimą tusz na pustym tle. Za odpowiednie uważa się trzy do czterech tygodni z rzędu; potem zwój odpoczywa zwinięty w pudełku. W zachodnim mieszkaniu nie potrzebuje wnęki, ale spokojnej powierzchni ściany wokół siebie; wąska ściana między dwojgiem drzwi bywa lepszym miejscem niż i tak pełna ściana salonu.

Wieszanie i pielęgnacja

Kakemono wiesza się, gdy jest jeszcze zwinięte: najpierw sznurek trafia na haczyk, potem zwój powoli się rozwija, prowadząc wałek obiema rękami. Fuchin, parzyste ciężarki na końcach wałka, utrzymują go w bezruchu przy przeciągu. Szkodzą mu bezpośrednie słońce, powietrze z kaloryferów i zimne ściany zewnętrzne; jako zasadę przyjmuje się wilgotność względną około 50–60 procent. Czyści się go wyłącznie na sucho miękkim pędzlem, ponieważ wilgoć rozpuszcza klej. Zwija się go luźno i bez naciągania, a przechowuje w pudełku z drewna kiri (paulowni).

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Lekkie zażółcenie, pociemniałe jedwabne tło i drobne plamki na brzegu oprawy są normalne w egzemplarzach z okresów Meiji, Taishō czy Shōwa. Uważniej trzeba przyjrzeć się plamom pośrodku obrazu, kruchemu jedwabiowi wzdłuż krawędzi zwijania i oprawie, która odkleja się na dużej powierzchni. Staranność oprawy widać po prostych szwach, wyśrodkowanym polu obrazu i po jikusaki: kość, toczone drewno, ceramika lub laka świadczą o pracochłonnej oprawie, tworzywo sztuczne raczej o prostszej. Jeśli do zwoju dołączone jest drewniane pudełko opisane przez artystę, tomobako, stanowi ono część obiektu i nigdy nie należy go od niego oddzielać.