Japońska ceramika Bizen

Ceramika bez szkliwa

Bizen-yaki pochodzi z regionu Bizen w prefekturze Okayama; jej historycznym ośrodkiem jest miejscowość Imbe. W przeciwieństwie do większości japońskich ceramik Bizen do dziś w dużej mierze rezygnuje z nakładanego szkliwa i malowanych zdobień. Jej barwy, od ciepłego rdzawego brązu przez pomarańcz po szarości i błękity, powstają wyłącznie w wyniku reakcji gliny z płomieniem, popiołem i dopływem powietrza w piecu. Tam, gdzie powierzchnia lśni, stopiony lotny popiół osiadł podczas wypału jako naturalne szkliwo popiołowe.

Jeden z sześciu starych pieców

Bizen należy do Six Ancient Kilns (Rokkoyo), sześciu dawnych ośrodków garncarskich Japonii, obok Seto, Tokoname, Shigaraki, Tamby i Echizen; termin ten ukuł w 1948 roku badacz ceramiki Koyama Fujio. Jej korzenie sięgają okresu Heian, a rozpoznawalną formę wyroby przybrały w okresie Kamakura. W okresie Momoyama mistrzowie herbaty, tacy jak Sen no Rikyū, cenili właśnie prostotę i brak ozdób naczyń Bizen. W 1982 roku Bizen-yaki uznano za tradycyjne rzemiosło Japonii, a od 2017 roku sześć starych pieców należy do Japan Heritage.

Glina i długi wypał

Podstawą jest bogata w żelazo glina zwana hiyose, tradycyjnie wydobywana z pól ryżowych wokół Imbe. Często przez wiele miesięcy wystawia się ją na działanie warunków atmosferycznych, a potem rozrabia, szlamuje i przechowuje, zanim nada się do obróbki. Wypał odbywa się w technice yakishime w temperaturze około 1200–1300 stopni, tradycyjnie w wielokomorowym piecu noborigama opalanym drewnem sosnowym. Jeden wypał może trwać od kilku dni do dwóch tygodni. Glina zagęszcza się przy tym tak bardzo, że nawet bez szkliwa staje się wodoszczelna i bardzo wytrzymała.

Yōhen: sangiri, goma i hidasuki

Ostateczny wygląd naczynia zależy od jego miejsca w piecu: bliskość płomienia, kontakt z popiołem i sąsiedztwo innych naczyń decydują o kolorze i rysunku. Te efekty wypału nazywa się yōhen, „przemianą w piecu”. Sangiri to szare lub niebieskawe partie, które leżały w popiele lub były osłonięte przed płomieniem. Goma, „sezam”, opisuje drobne osady popiołu przypominające prażony sezam. Przy hidasuki naczynia owija się słomą ryżową; w miejscach styku powstają ogniście czerwone pasy na jaśniejszym tle.

Odrodzenie w XX wieku

Wraz z upowszechnieniem się wyrobów szkliwionych w okresie Meiji nieszkliwiona ceramika Bizen coraz bardziej schodziła na dalszy plan. Przełom przyniósł garncarz Kaneshige Tōyō (1896–1967), który systematycznie odtworzył techniki Bizen z okresu Momoyama, od przygotowania gliny przez budowę pieców po hidasuki. W 1956 roku jako pierwszy garncarz z Bizen otrzymał tytuł Ningen Kokuhō, „Żywego Skarbu Narodowego”. Później to samo wyróżnienie otrzymali inni mistrzowie Bizen, tacy jak Fujiwara Kei i Yamamoto Tōshū.

Naczynia do sake, czarki do herbaty i wazony

Oprócz czarek chawan z gliny Bizen tradycyjnie wykonuje się guinomi i czarki do sake, tokkuri, wazony i codzienną zastawę. Porowatej, nieszkliwionej powierzchni przypisuje się łagodzenie smaku sake; nie zostało to udowodnione, ale przyczynia się do uznania wśród znawców. Podobnie mówi się, że wazony Bizen dłużej utrzymują świeżość ciętych kwiatów. Tokkuri z dopasowanym guinomi nadaje się zarówno do wieczornego sake, jak i jako spokojny zestaw na półce lub w tokonomie. Wielu kolekcjonerów szczególnie ceni małe formy, ponieważ pokazują ślady wypału na niewielkiej powierzchni.

Jak rozpoznać i pielęgnować

Ręcznie wykonana ceramika Bizen ma formę nigdy do końca symetryczną, ślady toczenia lub ręcznego formowania oraz indywidualne wzory wypału, których nie da się powtórzyć. Wielu garncarzy sygnuje spód pieczęcią lub rytą sygnaturą, a cenniejsze egzemplarze często trafiają do opisanego drewnianego pudełka. Do pielęgnacji wystarczy czysta woda: płyn do naczyń wnika w otwartą powierzchnię i później oddaje smak sake lub herbacie; zmywarka i długie namaczanie się nie nadają. Po opłukaniu naczynie powinno dobrze wyschnąć; z czasem tworzy się delikatna patyna.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Bizen nie ma szkliwa, które by cokolwiek ukrywało, dlatego warto przyjrzeć się współgraniu formy i śladów wypału: gdzie osiadł stopiony popiół, czy są partie sangiri lub goma, czy barwy tworzą spójną całość? Następnie liczą się pieczęć, sygnatura i opisane przez garncarza drewniane pudełko, które dokumentuje atrybucję. W przypadku zestawów do sake warto oglądać butelkę i czarkę razem; obie powstały z tego samego materiału, ale każda nosi własne ślady ognia.