Japońskie figurki Darumy

Bodhidharma: mnich, którego przedstawia figurka

Daruma to japońskie imię Bodhidharmy, buddyjskiego mnicha z Indii, który według tradycji przybył do Chin około 520 roku i w decydujący sposób przyczynił się do powstania buddyzmu chan – nurtu znanego w Japonii jako zen. Obok imienia Daruma używa się też formy Bodaidaruma, fonetycznego przystosowania imienia sanskryckiego. Niewiele postaci sztuki buddyjskiej przedstawiano tak często: w malarstwie tuszem, w kaligrafii oraz jako figurki z ceramiki, porcelany lub drewna.

Dziewięć lat twarzą do ściany

Najbardziej znana legenda mówi, że Bodhidharma przez dziewięć lat bez przerwy trwał w zazen, medytacji w pozycji siedzącej, w klasztorze Shaolin – z twarzą zwróconą ku ścianie. Według szczególnie drastycznej wersji, aby nie zasnąć, miał nawet odciąć sobie powieki. W wersji japońskiej jego ręce i nogi zanikły od długiego bezruchu. Oba motywy żyją w figurkach: w szeroko otwartych, często głęboko osadzonych oczach i w zwartej, zamkniętej sylwetce, z której ręce i dłonie ledwie się wyłaniają.

Ikonografia: spojrzenie, broda i szata

Bodhidharma tradycyjnie ukazywany jest jako postać potężna, niemal dzika: głębokie, przenikliwe oczy jako znak skupienia ducha, zaniedbana broda i obszerna szata, której kaptur okala twarz. W ramach tego ustalonego schematu pozostaje zaskakująco dużo swobody. Obok klasycznej, groźnie zmarszczonej Darumy istnieją wersje zamyślone, ze wzrokiem skierowanym ku górze, niemal zatroskane lub całkowicie pogrążone w sobie – ze skrzyżowanymi rękami, złożonymi dłońmi albo z miotełką w dłoni. To właśnie te różnice w wyrazie sprawiają, że warto oglądać kilka figurek obok siebie.

Daruma z ceramiki Bizen

Ceramika Bizen z prefektury Okayama wypalana jest bez nakładanego szkliwa w piecu opalanym drewnem, który płonie przez wiele dni; płomień i popiół barwią bogatą w żelazo glinę od czerwonawego po ciemnobrązowy odcień. Ta ziemista, nieupiększona powierzchnia współgra z ideałami zen – prostotą i autentycznością – dlatego Bodhidharma jest częstym motywem figuralnej ceramiki Bizen. Ponieważ miejsce w piecu, bieg płomieni i osadzanie się popiołu kształtują każdy egzemplarz inaczej, każda figurka ma własne odcienie – często ciemniejsze partie wokół oczu i policzków, które dodatkowo wyostrzają wyraz.

Daruma z porcelany Kutani

Zupełnie inaczej działają figurki Daruma z porcelany Kutani, wytwarzanej w prefekturze Ishikawa i znanej z intensywnych malatur naszkliwnych. Zazwyczaj dominuje nasycona czerwień szaty, z której twarz i dłonie wyłaniają się w ciemniejszych tonach, a złote i czarne akcenty podkreślają fałdy. Rzadsze są wersje w białej szacie, na tle której surowy wyraz twarzy jest jeszcze wyraźniejszy. Błyszcząca powierzchnia i staranne malowanie czynią z Darumy Kutani barwny kontrapunkt dla ziemistych figurek Bizen.

Daruma z drewna

Rzeźbione figurki Daruma spotyka się rzadziej, ponieważ w Japonii motyw ten tradycyjnie wykonywano raczej w ceramice lub porcelanie. Niektóre powstały w stylu ittobori – technice rzeźbiarskiej, w której kilka zdecydowanych cięć nożem pozostawia kanciastą, celowo niewygładzoną powierzchnię. Z biegiem lat drewno pokrywa się patyną, która czyni wiek przedmiotu widocznym.

Figurka czy Daruma życzeń?

Z tej samej ikonografii wyrosła w okresie Edo popularna lalka Daruma: okrągła, bez rąk i nóg, z lekkiej masy papierowej i obciążona tak, że po przewróceniu sama się podnosi. Jej początki sięgają talizmanów ze świątyni Daruma-dera w Takasaki; przy postanowieniu maluje się jedno oko, a drugie, gdy cel zostanie osiągnięty. Densho nie oferuje takich lalek życzeń. Figurki w tej kategorii przedstawiają samego mnicha – to przedmioty kolekcjonerskie, które niosą jednak to samo przesłanie co przysłowie „Nanakorobi yaoki”: upaść siedem razy, wstać osiem.

Ekspozycja i pielęgnacja

Figurka Daruma zajmuje niewiele miejsca, potrzebuje jednak spokojnego tła, aby jej wyraz mógł zadziałać: w tokonomie, na półce lub na biurku jako cicha zachęta do wytrwałości. Boczne światło podkreśla w figurkach Bizen modelunek brwi i fałd. Do pielęgnacji wystarczy miękki pędzelek lub sucha ściereczka. Nieszkliwiona powierzchnia Bizen jest lekko porowata i nie toleruje środków czyszczących; szkliwioną porcelanę można w razie potrzeby przetrzeć lekko wilgotną ściereczką.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Najważniejszy jest zwykle wyraz twarzy, bo to on nadaje każdej figurce jej charakter. Liczą się także materiał, epoka – figurki Daruma w Densho pochodzą z okresów Meiji, Taishō i Shōwa – oraz stan zachowania. W figurkach Bizen warto przyjrzeć się śladom wypału, które nigdy się nie powtarzają. Opisane drewniane pudełko (tomobako) jest cenną wskazówką co do pochodzenia, ale nie dowodem wieku, a pieczęć często oznacza warsztat lub piec, a niekoniecznie konkretnego twórcę.