Shikishi – japońskie malarstwo i sztuka pędzla na kartonie

Shikishi – kwadratowy karton do malowania

Shikishi (色紙) to sztywny, gruby i zwykle niemal kwadratowy karton do malowania, tradycyjnie używany do kaligrafii, poezji i malarstwa tuszem. Typowe wymiary to około 24 na 27 centymetrów; charakterystyczny jest często złoty lub srebrny, czasem nakrapiany złotem brzeg. Wbrew dosłownemu znaczeniu nazwy, „kolorowy papier”, nie chodzi o zwykły papier, lecz o wielowarstwowe, stabilne podłoże, które pozwala zaprezentować gotowe dzieło bez dalszej obróbki.

Początki w poezji dworskiej

Shikishi wywodzi się z dworskiej i literackiej kultury Japonii, w której wiersze i dedykacje zapisywano na wysokiej jakości papierach. Służyło przede wszystkim krótkim formom poetyckim, tanka i haiku, w których kilka sylab ma rozwinąć wielką głębię. Zbiory Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku pokazują, jak ściśle format łączy się z poezją: karta z wierszem z 1606 roku, którą Hon'ami Kōetsu wykonał tuszem, złotem i srebrem i którą później oprawiono jako zwój wiszący, oraz album szkoły Tosa z shikishi przedstawiającymi sceny z Opowieści o księciu Genjim.

Kaligrafia i malarstwo na małej powierzchni

Stały format jest zarazem granicą i możliwością. Na shikishi znajduje się pojedynczy znak, krótka maksyma lub oszczędny motyw; każde pociągnięcie pędzla jest ostateczne, a poprawki, podobnie jak w całej kaligrafii, nie są przewidziane. Gruby, wielowarstwowy karton dobrze przyjmuje tusz i prawie się nie wypacza. Oprócz shodō, czyli kaligrafii, format służy także sumi-e, malarstwu tuszem, którego zwięzły język obrazowy szczególnie dobrze łączy się z małą powierzchnią. Poza papierem spotyka się również powierzchnie z jedwabiu lub delikatnej tkaniny.

Shikishi a kakemono

Kakemono, pionowy zwój wiszący, jest często nastrojowym centrum pomieszczenia i mieści większe, czasem narracyjne kompozycje. Shikishi jest znacznie bardziej kameralne i skupia się na jednym, zamkniętym w sobie motywie. W tradycyjnej aranżacji wnętrz oba formaty się uzupełniają: duży zwój w tokonomie, mniejsze shikishi na półce, biurku lub w ramie na ścianie. Jego wąskim krewnym jest tanzaku, pasek papieru o wymiarach około 7,5 na 36 centymetrów, przeznaczony na pojedyncze wersy.

Na podstawce, w ramie lub w oprawie

Shikishi często pokazuje się wolnostojąco na małej podstawce albo w ramie. Trzecim, bardzo japońskim rozwiązaniem jest pusta oprawa: oprawa kakemono z brokatu, w której karton przytrzymują w czterech rogach skrzyżowane nici. Dzięki temu shikishi wisi na ścianie jak zwój i w każdej chwili można je wyjąć i zamienić na inne – zależnie od pory roku lub okazji. W Densho shikishi dostarczamy bez oprawy; oprawa widoczna na zdjęciach służy jako ilustracja i jest dostępna osobno.

Prezent z przesłaniem

Poza rolą artystyczną shikishi pełni w Japonii do dziś funkcję społeczną: jako osobisty prezent na Nowy Rok, ślub lub pożegnanie. Podpisane shikishi nie uchodzi za przypadkową pamiątkę, lecz za świadomie wybrany gest szacunku. Tradycyjnie shikishi wystawiano także w świątyniach i chramach. Maksyma taka jak „Ichigo Ichie” – każde spotkanie jest jedyne w swoim rodzaju – czy znak harmonii dobrze nadają się więc na prezent z okazji wyjątkowego wydarzenia.

Motywy: od słów zen po obrazy pór roku

Wybór shikishi obejmuje zarówno kaligrafie z pojedynczymi znakami lub krótkimi maksymami, takimi jak „Wa” (harmonia), „pustka” czy pełny odpis Sutry Serca, jak i małe obrazy: powój, wróble wśród kłosów, chryzantemy, Fudżi nad zamglonymi wzgórzami, górski wodospad czy lalki Hina na złotym tle. Większość prac pochodzi z okresu Shōwa (1926–1989) i jest malowana lub pisana ręcznie. Nieliczne druki są wyraźnie oznaczone.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Lekko zbrązowiała powierzchnia kartonu zdradza wiek pracy i jest częścią jej charakteru. Sygnatura i czerwona pieczęć znajdują się zwykle na brzegu kompozycji i poświadczają autorstwo. W przypadku kaligrafii warto zwrócić uwagę na tłumaczenie, ponieważ dopiero tekst odsłania sens znaków. Jak każda praca na papierze, shikishi nie powinno wisieć w bezpośrednim słońcu ani nad kaloryferem, a czyści się je wyłącznie na sucho.