Japońska ceramika Raku

Stworzona dla Drogi Herbaty: Chōjirō i Sen no Rikyū

Raku-yaki powstała w Kioto w okresie Momoyama, w XVI wieku. Garncarz Chōjirō współpracował wówczas z mistrzem herbaty Sen no Rikyū, orędownikiem wabi-cha – świadomie skromnej formy ceremonii herbacianej, która odwracała się od kosztownych importów z Chin. Rikyū szukał czarki, która nie odciąga uwagi od samego picia herbaty, lecz je wspiera: prostej, formowanej ręcznie, bez zbędnych ozdób. Z tej współpracy wyrosła ceramika, która do dziś kojarzy się przede wszystkim z chawan, czarkami do ceremonii herbacianej.

Skąd pochodzi nazwa Raku

Znak raku (楽) oznacza mniej więcej „swobodę”, „radość” lub „przyjemność”. Czarki nazywano najpierw Ima-yaki, „wyrobami współczesnymi”, potem Juraku-yaki od dzielnicy wokół Jurakudai, pałacu możnowładcy Toyotomi Hideyoshiego, gdzie mieściła się pracownia. Z czasem nazwa skróciła się do Raku-yaki. Według przekazu Hideyoshi podarował Chōjirō pieczęć ze znakiem raku. Od tego czasu rodzina Raku prowadzi pracownię w Kioto w nieprzerwanej linii; od 2019 roku na jej czele stoi Raku Kichizaemon XVI. Obok rodziny w tej tradycji od dawna pracuje wielu innych garncarzy i warsztatów.

Formowana ręcznie, szybko studzona: technika

Czarki chawan Raku powstają bez koła garncarskiego. Garncarz buduje czarkę ręcznie, często wydrążając bryłę gliny i modelując ją od środka. Ruch dłoni pozostaje widoczny w kształcie, a żadne dwie czarki nie są takie same. Każdy egzemplarz wypala się w stosunkowo niskiej temperaturze, wyjmuje rozżarzony z pieca szczypcami i szybko studzi na powietrzu. Ten szok termiczny wywołuje drobne spękania szkliwa i nieregularne przejścia barw, których nie da się dokładnie powtórzyć.

Kuro-Raku i Aka-Raku

Tradycję kształtują dwa podstawowe typy. Kuro-Raku, czarne Raku, ma głęboko czarne szkliwo, od matowego po błyszczące; na tym tle zieleń matchy wydaje się szczególnie intensywna. Aka-Raku, czerwone Raku, zawdzięcza ciepłe odcienie czerwieni i pomarańczu szkliwom zawierającym żelazo i sprawia wrażenie bardziej przytulnego. Spotyka się też czarki w odcieniach kremu i beżu, ze złotobrązowymi plamkami, rytymi motywami lub znakami kaligraficznymi. Każdy wariant pokazuje na swój sposób, jak wiele o ostatecznym wyglądzie decyduje ogień.

Jak rozpoznać czarkę Raku

Czarka Raku jest zaskakująco lekka w dłoni, ponieważ czerep wypalany w niskiej temperaturze pozostaje miękki i porowaty. Ścianki są zwykle nieco grubsze, a zarys lekko nieregularny, często z falistym brzegiem. Ślady formowania pozostają widoczne, podobnie jak drobne spękania i mieniące się partie szkliwa. Wiele czarek nosi odciśniętą pieczęć warsztatu lub garncarza. Postawiona obok czarki toczonej na kole czarka Raku od razu się wyróżnia: brakuje ścisłej symetrii, a każda krzywizna wygląda na bezpośrednio uformowaną dłonią.

Czarka Raku w ceremonii herbacianej i w domu

Japońskie powiedzenie, które szereguje najpiękniejsze czarki do herbaty, wymienia Raku na pierwszym miejscu, przed Hagi i Karatsu. Czarka jest stworzona do matchy: utrzymuje ciepło herbaty, a jej miękkie ścianki dobrze układają się w obu dłoniach. Kto nie praktykuje ceremonii herbacianej w ścisłym sensie, może używać chawan Raku do codziennej matchy albo eksponować ją jako spokojny pojedynczy obiekt na półce lub w tokonomie. Z czasem nabiera delikatnej patyny.

Pielęgnacja czarki Raku

Ceramikę Raku myje się wyłącznie ciepłą wodą i miękką gąbką, bez płynu do naczyń, ponieważ otwarty czerep wchłania mydło i zapachy, a później oddaje je herbacie. Zmywarka i kuchenka mikrofalowa są wykluczone, podobnie jak metalowe łyżeczki, bo szkliwo łatwo się rysuje. Przed nalaniem herbaty warto ogrzać czarkę letnią wodą, zamiast wlewać wrzątek do zimnego naczynia. Następnie musi ona całkowicie wyschnąć na powietrzu, co może potrwać od jednego do trzech dni, zanim wróci do tkaniny i drewnianego pudełka.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Kolekcjonerzy patrzą najpierw na szkliwo i na to, jak czarka leży w dłoni: czy jest wygodna, czy waga jest odpowiednia, czy kolor przemawia? Potem liczą się pieczęć i drewniane pudełko, ponieważ pudełko sygnowane przez garncarza dokumentuje pochodzenie i atrybucję. W przypadku niektórych warsztatów warto przyjrzeć się zapisowi sygnatury, gdyż prace indywidualne artysty, prace warsztatowe i zwykła produkcja pieca są oznaczane inaczej. Znaczenie mają też wiek i stan zachowania; drobne spękania szkliwa należą do materiału i nie są uszkodzeniem.