Japońska ceramika Oribe

Pochodzenie: Mino i krótki rozkwit około 1600 roku

Oribe-yaki wytwarzano w regionie Mino na południu dzisiejszej prefektury Gifu, głównie między około 1600 rokiem a latami 30. XVII wieku. Umożliwił to nowy typ pieca: około 1605 roku dotarł do Mino z okolic Karatsu wielokomorowy piec budowany na zboczu (renbōshiki noborigama). Pozwalał na wyższe i bardziej równomierne temperatury, a tym samym na pewny kolor delikatnej glazury miedzianej. Za kolebkę Oribe uchodzi piec Motoyashiki w Toki, którego pozostałości są chronione jako narodowe miejsce historyczne. Obok Shino, Ki-Seto i Setoguro Oribe należy do czterech wielkich stylów ceramiki Mino.

Furuta Oribe i upodobanie do wykrzywienia

Styl nosi imię mistrza herbaty Furuty Oribe (1544–1615), ucznia Sen no Rikyū, uważanego po jego śmierci za czołowego mistrza herbaty w Japonii. Tam, gdzie Rikyū szukał redukcji oraz ciemnych, cichych czarek, Oribe stawiał na ruch: wgniecione brzegi, przekrzywione ścianki, pola glazury urywające się w połowie wzoru. W 1599 roku kupiec Kamiya Sōtan opisał taką czarkę słowem hyōge – dziwaczna, figlarna. Na ile Oribe bezpośrednio kierował garncarzami, pozostaje sporne; pewne jest, że jego gust ukształtował styl. Po jego wymuszonym samobójstwie w 1615 roku moda szybko przeminęła.

Miedziana zieleń, malowanie żelazem i wykrzywione formy

Zielona glazura zawdzięcza barwę miedzi dodanej do glazury popiołowo-skaleniowej. Nie nakłada się jej pędzlem, lecz polewa lub nabiera chochlą, dlatego spływa smugami i zbiera się na krawędziach w ciemne, niemal czarne obwódki. Wypał prowadzi się w atmosferze utleniającej w temperaturze około 1220 °C; w redukcji ta sama glazura przybrałaby barwę czerwoną. Na polach pozostawionych bez glazury lub pokrytych białą angobą znajduje się malowanie tlenkiem żelaza, które po wypale daje ciepłą brązowoczerń: kratki, romby, zygzaki, szachownice i mocno uproszczone trawy. Wiele form kształtowano na modelach, co umożliwiało wykonywanie naczyń kanciastych i płatkowych.

Ao, Sō, Narumi, Kuro: odmiany

Nazwy podtypów są do dziś w użyciu w handlu. Ao-Oribe, „zielone Oribe”, to odmiana najbardziej znana: część naczynia pokrywa zielona glazura, reszta pozostaje jasna i jest malowana. Sō-Oribe pokrywa zielenią całe naczynie z wyjątkiem stopki. Narumi-Oribe łączy glinę jasną i czerwonawą, Aka-Oribe pracuje z gliną czerwonawą, a E-Oribe wysuwa na pierwszy plan rysunek żelazem. Kuro-Oribe i Oribe-guro stawiają na czerń: naczynia wyciąga się z pieca rozżarzone i gwałtownie schładza, przez co żelazista glazura zastyga na czarno.

Jak rozpoznać Oribe

Najpewniejszą cechą jest nierówno spływająca glazura miedziana z ciemnymi krawędziami. Do tego dochodzi zderzenie dwóch porządków: precyzyjnie wykreślona geometria pod glazurą i glazura, która nie liczy się z żadnym wzorem. Nieszkliwiona stopka odsłania ciepło zabarwiony, lekko szorstki czerep. Forma rzadko jest okrągła i regularna; bywa kanciasta, wgnieciona lub załamana, często tak, że naczynie ma przód i tył. W wyrobach ręcznych glazura i forma nigdy nie powtarzają się identycznie; przemysłowo szkliwiona ceramika wygląda przy nich jednolicie.

Oribe dzisiaj: Mino i Seto

Przez stulecia technika w dużej mierze popadła w zapomnienie. Dopiero po 1930 roku, gdy garncarz Arakawa Toyozō udowodnił, że słynną dawną ceramikę herbacianą wypalano w Mino, a nie w Seto, uwaga znów zwróciła się ku starym piecom. Dziś Oribe powstaje w miastach regionu Mino – Toki, Tajimi, Mizunami i Kani – ale także w sąsiednim Seto w prefekturze Aichi. Współcześni garncarze łączą klasyczną zieleń z własnymi poszukiwaniami, na przykład z partiami skaleniowego Shino, które wnoszą do glazury różowawe i białe tony.

Zastosowanie: czarka do herbaty, kubek i czarka do sake

Od początku Oribe było naczyniem do użytku: czarki do herbaty, w tym słynna kutsu-gata chawan w kształcie buta, małe miseczki na przystawki (mukōzuke) do posiłku kaiseki, naczynia na wodę i wazony. Chawan służy do ubijania matchy, yunomi to wyższy kubek do herbaty liściastej, np. senchy, a guinomi – mała czarka do sake. We wnętrzu wyrazisty kolor i niemal nowoczesna geometria sprawiają, że Oribe dobrze sprawdza się także jako pojedynczy obiekt na półce lub w tokonomie.

Pielęgnacja i na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Naczynia Oribe należy myć gorącą wodą i miękką gąbką, bez płynu do naczyń, nigdy w zmywarce ani w kuchence mikrofalowej. Nieszkliwiona stopka chłonie wilgoć, dlatego przed odłożeniem do tkaniny lub drewnianego pudełka naczynie powinno całkowicie wyschnąć na powietrzu. Kolekcjonerzy zwracają uwagę na przebieg glazury, napięcie między malowaniem a zielenią oraz na tomobako: sygnowane drewniane pudełko poświadcza autora i pochodzenie i powinno pozostać przy naczyniu.