Japońskie figurki ceramiczne

Ceramika czy porcelana: co wyróżnia figurkę ceramiczną

Japońskie określenie zbiorcze dla ceramiki to yakimono, dosłownie „rzecz wypalona”. Obejmuje ono dwie duże rodziny: tōki, czyli fajans i kamionkę z gliny, oraz jiki, delikatną, białą porcelanę twardą z kaolinu. Figurki ceramiczne należą do pierwszej z nich. Zamiast gładkiej, białej i często barwnie malowanej powierzchni porcelany ukazują kolor i strukturę samej gliny – raz szorstką i nieobrobioną, raz pod ziemistym szkliwem. Figurki z porcelany, na przykład z tradycji Kutani, a także figurki z drewna czy brązu tworzą w sklepie osobne grupy.

Glina decyduje o charakterze

Ogromna różnorodność japońskiej ceramiki zaczyna się w ziemi: każdy region ma własne złoża gliny, które kształtują barwę, fakturę i zachowanie podczas wypału. Bogata w żelazo glina hiyose z Bizen w prefekturze Okayama daje przy wysokotemperaturowym wypale bez szkliwa nasycone odcienie czerwieni i brązu; często leżakuje miesiącami i jest starannie szlamowana, zanim stanie się dość plastyczna do pracy. Dla figurek ma to zasadnicze znaczenie, bo tylko drobna, podatna glina pozwala precyzyjnie wymodelować brwi, pasma brody, dłonie i fałdy szaty, które nadają figurce wyraz.

Nieszkliwione: yakishime i ślad ognia

Większość japońskich figurek ceramicznych w Densho pochodzi z tradycji Bizen i jest nieszkliwiona. Podczas wypału yakishime w temperaturze około 1200–1300 stopni glina zagęszcza się tak bardzo, że bez szkliwa staje się twarda i szczelna. W piecu na drewno, palącym się przez wiele dni, lotny popiół osiada na stronie zwróconej do ognia i topi się tam w drobne, błyszczące cętki, podczas gdy osłonięte partie pozostają ciemniejsze lub szarawe. Powstaje strona ognia i spokojniejszy tył – figurka zmienia się, gdy się ją obraca.

Szkliwione: gdy szkliwo podkreśla formę

Szkliwione figurki ceramiczne spotyka się rzadziej. Matowe szkliwo w odcieniach oliwkowej zieleni, ochry lub szarości pokrywa na nich czerep, czasem ze srebrzystymi refleksami. Szkliwo nakładane ręcznie nigdy nie rozkłada się równomiernie: zbiera się we wgłębieniach w nasycone, ciemniejsze strefy i cienieje na krawędziach, tak że przebija przez nie kolor gliny. W figurce to prawdziwa zaleta, bo głębokie fałdy szaty i plastycznie wymodelowane rysy twarzy szczególnie wyraźnie występują spod szkliwa.

Motywy: zen, współczucie i szczęście

Motywy japońskich figurek ceramicznych pochodzą głównie z buddyzmu i religii ludowej. Najczęstszy jest Bodhidharma, po japońsku Daruma, twórca zen, z przenikliwym spojrzeniem i szatą naciągniętą na głowę. Kannon, bodhisattwa współczucia, występuje w wysokim nakryciu głowy i ze złożonymi dłońmi. Z grona Siedmiu Bogów Szczęścia pochodzą roześmiany Hotei z workiem, Fukurokuju z wysoko sklepionym czołem oraz Jurōjin, bóg długowieczności, często ze zwojem lub naczyniem.

Jak rozpoznać pracę ręczną

Ręcznie wykonaną figurkę ceramiczną zdradzają ślady, które nigdy się nie powtarzają. Na wyrobach nieszkliwionych są to ślady wypału wynikające z miejsca w piecu, na szkliwionych – zacieki, małe kratery lub nakłucia w szkliwie. Wyroby przemysłowe wyglądają natomiast jednolicie: natryskiwane szkliwo ma wszędzie tę samą grubość, jak lakier, a brązowe szkliwo imitujące wygląda tak samo z każdej strony. Wskazówką jest też ciężar, bo przy pracy ręcznej masa rzadko rozkłada się idealnie równomiernie.

Pielęgnacja ceramiki szkliwionej i nieszkliwionej

W przypadku obu powierzchni zwykle wystarczy miękki pędzelek lub sucha ściereczka. Ceramika nieszkliwiona jest dzięki wysokotemperaturowemu wypałowi wytrzymała, pozostaje jednak lekko porowata i wrażliwiej niż szkliwiona reaguje na środki czyszczące oraz długie moczenie; z czasem pokrywa się delikatną patyną. Figurki szkliwione można w razie potrzeby przetrzeć lekko wilgotną ściereczką. Stabilne miejsce z dala od krawędzi stołu chroni jedne i drugie przed uderzeniami.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

W figurkach ceramicznych kolekcjonerzy zwracają uwagę na wyraz, jakość modelunku i efekt powierzchni – czy to żywe ślady wypału, czy pięknie spływające szkliwo. Figurki ceramiczne w Densho pochodzą z okresów Meiji i Shōwa. Niektóre noszą sygnaturę artysty, inne pieczęć warsztatu, która wskazuje raczej środowisko niż konkretnego twórcę. Opisane drewniane pudełko (tomobako) jest cenną wskazówką co do pochodzenia, ale samo w sobie nie dowodzi wieku; obtłuczenia i odpryski powinny być wymienione w opisie.