Japońska porcelana Kutani

Czym jest Kutani-yaki?

Kutani-yaki (九谷焼) to porcelana z prefektury Ishikawa nad Morzem Japońskim, nazwana od wsi Kutani, w której w XVII wieku powstały pierwsze piece. Jej najbardziej znaną cechą jest wielobarwna malatura naszkliwna w stylu gosai-de, „stylu pięciu kolorów”: zieleń, żółć, purpura, błękit i czerwień. Kolory te uchodzą za tak istotne, że japoński rejestr tradycyjnego rękodzieła wprost wymaga ich stosowania w uznanym Kutani-yaki.

Gotō Saijirō i dawne Kutani

Wszystko zaczyna się od garncarza Gotō Saijirō, który uczył się rzemiosła w Aricie na Kiusiu, ówczesnym centrum japońskiej porcelany. Po powrocie w rodzinne strony założył w połowie XVII wieku piec w Kutani, gdzie wcześniej odkryto kamień porcelanowy. Wyroby z tej wczesnej fazy nazywa się Ko-Kutani, „dawne Kutani”: malowane z rozmachem, często na całej powierzchni, z pejzażami i motywami natury w pięciu kolorach.

Sto lat ciszy i odrodzenie

Po zaledwie około pięćdziesięciu latach piec przestał działać; przyczyny do dziś nie zostały w pełni wyjaśnione. Tradycja zamarła na mniej więcej sto lat, by na początku XIX wieku powrócić jako Saiko-Kutani, „odrodzone Kutani” – w większej różnorodności niż wcześniej. Powstały piec Yoshidaya, który świadomie chciał wskrzesić dawne Kutani, stawiając na błękit, żółć i purpurę, piec Miyamoto z subtelną czerwoną malaturą oraz piec Eiraku z czerwono-złotym zdobieniem brokatowym.

Wytwarzanie: malarstwo jako odrębna sztuka

Porcelanę Kutani formuje się z delikatnej masy porcelanowej i utrwala w pierwszym wypale. Potem następuje właściwe malowanie pigmentami mineralnymi, a na końcu kolejny wypał, który stapia kolory ze szkliwem. W odróżnieniu od Arity, gdzie powszechna jest powściągliwa malatura podszkliwna w kobalcie, w Kutani dominują gęste, intensywnie barwne kompozycje na szkliwie. Takie malarstwo wymaga wieloletniego szkolenia i uchodzi za odrębną dyscyplinę w wytwarzaniu porcelany.

Mecenat feudalny i wystawy światowe

To, że tak pracochłonna sztuka malarska mogła rozkwitnąć w Ishikawie, wiąże się z Kanazawą, siedzibą jednego z najbogatszych lenn okresu Edo. W epoce Meiji (1868–1912) porcelana Kutani stała się poszukiwanym towarem eksportowym i była prezentowana na wystawach światowych. Do dziś w Ishikawie działa wiele pracowni, niektóre od pokoleń w rękach jednej rodziny, wytwarzających zarówno malowane obiekty kolekcjonerskie, jak i współczesną zastawę.

Motywy i jak rozpoznać Kutani

W naszej ofercie pojawiają się piwonie z pawiem lub rajskimi ptakami, kwitnące gałązki śliwy, kaczki mandarynki, złote bażanty na kobalcie i żurawie nad górskim pejzażem, często ujęte cienkimi złotymi obwódkami. W porównaniu z Aritą i Imari, znanymi z kobaltu, czerwieni i złota, Kutani ma często szerszą, chłodniejszą paletę z zielenią i purpurą. Egzemplarz malowany ręcznie rozpoznają Państwo po blasku i głębi barw naszkliwnych oraz po nigdy w pełni równym pociągnięciu pędzla, którego sitodruk nie potrafi naśladować. Są też egzemplarze powściągliwe, ze spokojnym, ziemistym szkliwem i wypukłym zdobieniem.

Kutani w domu i przy stole

Malowany wazon tworzy barwny punkt centralny w tokonomie lub na komodzie; kwiat śliwy, piwonię czy żurawia można dobrać także do pory roku lub okazji. Zestawy do sake z tokkuri (butelkami do sake) i małymi czarkami służą do podawania, zestawy czarek do wspólnego picia herbaty. Dostarczane w sygnowanym drewnianym pudełku, sprawdzają się też jako prezent.

Pielęgnacja

Porcelana jest gęsto spieczona i znacznie mniej wrażliwa niż porowata ceramika herbaciana; łatwo ją umyć. Delikatne są emalie naszkliwne i złocenia: nie znoszą środków ściernych ani zmywarki, a już na pewno kuchenki mikrofalowej. Należy myć je ciepłą wodą i miękką gąbką, ostrożnie osuszać i nie układać malowanych egzemplarzy jeden w drugim.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Oryginalne egzemplarze Ko-Kutani są rzadkie i budzą spory wśród historyków sztuki; część z nich mogła nawet powstać w Aricie. Większość dostępnego dziś Kutani wpisuje się w tradycję Saiko-Kutani. Warto zwrócić uwagę na sygnaturę i drewniane pudełko, stan złotych obwódek i malowanych powierzchni oraz na jakość samego malarstwa, które w Kutani decyduje o prawdziwej wartości egzemplarza.