Kakemono wiosenne: japońskie zwoje od kwiatu śliwy po glicynię

Dlaczego w Japonii zwoje zmienia się wraz z porą roku

W Japonii kakejiku (掛軸) rzadko wisi w tym samym miejscu przez cały rok. W tokonomie, wnęce pokoju przyjęć, a tym bardziej w pawilonie herbacianym zmienia się je, gdy tylko pora roku się odwraca – zwój pokazuje, w którym miejscu roku się jest. Dlatego japońscy handlarze zwojów porządkują swój zasób według czasu zawieszania: obrazy czterech pór roku, obrazy całoroczne, obrazy pomyślne i zwoje noworoczne. Ta kategoria zbiera obrazy wiosenne: kakemono, shikishi i makuri, których motyw jest w Japonii przypisany wiośnie.

Ume i uguisu: pierwszy obraz wiosny

Wszystko zaczyna się od kwiatu śliwy, ume (梅). Rozwija się na nagiej, ciemnej gałęzi, gdy na zewnątrz jest jeszcze zimno, i w praktyce zawieszania jest obrazem przedwiośnia na luty i marzec. Od dawna maluje się ją z japońskim słowikiem, uguisu (鶯), którego śpiew zapowiada w Japonii wiosnę; „ume ni uguisu” (梅に鶯) to utrwalona formuła obrazowa. Śliwa pojawia się też z wróblami, srokami lub kogutem, jako gałązka w wazonie, nad wioską albo obok damy w kimonie.

Sakura, wierzba i jaskółka

Po śliwie przychodzi kwiat wiśni, sakura (桜), motyw pełnej wiosny. Japońscy handlarze wieszają obrazy wiśni od końca lutego do kwietnia. Maluje się pojedynczą gałązkę ze śpiewającymi ptakami, kwitnące drzewo nad rzeką, górską wioskę pod obłokami kwiatów albo piękność pod zwisającymi gałęziami – sceny przywołujące podziwianie kwitnących wiśni, hanami (花見). Do tych samych tygodni należy młoda wierzba, yanagi (柳), o jasnozielonych witkach, często razem z jaskółką, tsubame (燕).

Glicynia, piwonia i wiosenna łąka

Późną wiosnę niosą glicynia, fuji (藤), której grona zwisają w kwietniu i maju, oraz piwonia drzewiasta, botan (牡丹), najbujniejszy kwiat w roku malarza. Dochodzą do tego mniejsze znaki: motyle nad piwoniami, bażanty pod wiśnią, wróble wśród pędów skrzypu (土筆), mniszek i fiołki, kwiat brzoskwini (桃) w wierszu. Należą tu również pejzaże, jeśli wyraźnie pokazują wiosnę – z różowo kwitnącymi drzewami albo z napisem takim jak 湖山春暁, „Wiosenny poranek nad jeziorem i górami”.

Święta i kaligrafia wiosną

Według japońskiej praktyki dwa doroczne święta przypadają na wiosnę. Na Święto Dziewcząt 3 marca pokazuje się lalki Hina (雛) mniej więcej od miesiąca przed świętem do samego dnia. Na Święto Chłopców 5 maja wiesza się obrazy wojowników w zbroi i hełmie, od początku kwietnia do święta. Kalendarz słów sezonowych haiku umieszcza Święto Chłopców już na początku lata, ale handlarze liczą je do wiosny, a Densho idzie za nimi. Spośród kaligrafii należą tu prace takie jak „Wiosenny wiatr” (春風), wiersze o wiosennym deszczu i kwiatach oraz sentencja herbaciana „Wonny wiatr wieje z południa” (薫風自南来), którą pawilon herbaciany pokazuje w maju.

Kiedy zawiesić obraz wiosenny

Densho stosuje miesięczny podział jednego z dużych japońskich handlarzy zwojów: wiosna to marzec–maj, lato czerwiec–sierpień. Obraz sezonowy trafia jednak na ścianę nieco wcześniej, niż pora roku zaczyna się za oknem – japońscy handlarze zalecają około miesiąca wyprzedzenia. Dla wiosny oznacza to: śliwa od lutego, wiśnia od marca, glicynia i piwonia w kwietniu i maju.

Co czyni obraz wiosennym – a co nie

Rozstrzyga znak pory roku, nie główny motyw. Fuji z kwitnącą wiśnią na pierwszym planie to obraz wiosenny; Fuji bez takiego znaku wisi przez cały rok. Podobnie żurawie stają się obrazem wiosennym, gdy towarzyszą im pierwsze kwiaty śliwy, a sokół – gdy spada na kwitnące piwonie. Ta kategoria celowo pomija motywy, które w Japonii uchodzą za całoroczne lub pomyślne: żurawia i żółwia, samą sosnę, bambus z wróblem, tygrysa i smoka, Darumę oraz pejzaże tuszem bez znaku pory roku. Nie należą tu także pomyślna trójka sosny, bambusa i śliwy, shōchikubai (松竹梅), ani Czterech Szlachetnych, choć w obu kwitnie śliwa. Pojedynczy obraz, który pokazuje naraz wszystkie cztery pory roku, nie należy do żadnej.

Przejścia ku zimie i ku latu

Niektórzy handlarze zaliczają śliwę już do zimy; Densho przypisuje ją wiośnie, dopóki na obrazie nie ma śniegu – śliwa w śniegu to obraz zimowy, tak samo jak zimowa piwonia pod słomianą osłoną. Wierzba trafia na jedną lub drugą stronę zależnie od towarzysza: z jaskółką do wiosny, z czaplą, deszczem lub świetlikami do lata. W zasobie są też pary i serie, których zwoje należą do różnych pór roku, na przykład kwitnąca śliwa i czerwone liście jako para wiosna–jesień albo cykl czterech pór roku. Pojawiają się w każdej porze roku, którą obejmują.

Zmiana, przechowywanie, kolekcjonowanie

Gdy w maju przychodzi kolej na obraz letni, zwój wiosenny odkurza się na sucho miękkim pędzlem, zwija luźno, bez naprężenia, i przechowuje w drewnianym pudełku, z dala od słońca, grzejników i zimnych ścian zewnętrznych. Kolekcjonerzy obrazów wiosennych szukają jednoznacznego znaku: to, czy czerwony kwiat jest śliwą czy kamelią, rozstrzyga między wiosną a zimą. Napis na drewnianym pudełku często podaje motyw albo wprost wiosnę, na przykład znakiem 春. Takie pudełko jest częścią dzieła i powinno przy nim pozostać.