Japońskie obrazy noworoczne: kakemono na początek roku

Shōgatsu: zwój, od którego zaczyna się rok

W Japonii kakejiku nie jest stałą dekoracją ściany, lecz kalendarzem z jedwabiu i papieru. W tokonomie, wnęce domu, i w pawilonie herbacianym zwój zmienia się wraz z porą roku. Japońscy handlarze kakejiku prowadzą więc obok wiosny, lata, jesieni i zimy osobny dział: Shōgatsu (正月), Nowy Rok. Obejmuje on dni od końca roku mniej więcej do połowy stycznia. Kakemono noworoczne jest więc zwojem, który wisi najkrócej w ciągu całego roku – i zarazem najbardziej odświętnym.

Kyokujitsu: wschodzące słońce jako motyw przewodni

Najważniejszym znakiem Nowego Roku jest wschodzące słońce, kyokujitsu (旭日) lub hinode (日の出). Nawiązuje ono do hatsuhinode (初日の出), pierwszego wschodu słońca w roku, na który w Japonii do dziś czeka się nad morzem lub na szczycie góry. Malarstwo pokazuje go w kilku powracających formach: jako czerwoną tarczę wznoszącą się nad spienioną kipielą lub stylizowanymi falami, jako słońce wyłaniające się z porannej mgły nad spokojnym pejzażem albo jako czerwoną zorzę nad pasmem gór. Do tej grupy należy też Fuji ze wschodzącym słońcem; widok wschodu słońca ze szczytu nazywa się goraikō.

Żurawie, sosna, Hōrai i bogowie szczęścia

Słońce rzadko występuje zupełnie samo. Para żurawi przelatująca nad morzem przed czerwoną tarczą albo wyciągająca się ku niej z gałęzi sosny łączy początek roku z życzeniem długiego życia – przysłowie przypisuje żurawiowi tysiąc lat. Równie częste są sosna w pierwszym świetle, wróble w porannym słońcu i para starców z Takasago (高砂) na brzegu morza, nad którymi wschodzi słońce. Osobnym motywem noworocznym jest góra Hōrai, Hōraisan (蓬莱山), legendarna wyspa nieśmiertelnych na wschodnim morzu. Siedmiu Bogów Szczęścia, shichifukujin (七福神), pojawia się w Nowy Rok jako grupa. W kaligrafii fukuju (福寿), szczęście i długie życie, wyraża życzenie na nadchodzący rok.

Kiedy wiesza się zwój noworoczny

Japońscy handlarze przypisują pory roku do miesięcy: wiosna od marca do maja, lato od czerwca do sierpnia, jesień od września do listopada, zima od grudnia do lutego. Zwoje sezonowe wiesza się zwykle mniej więcej miesiąc przed właściwą porą roku, aby obraz wyprzedzał ogród. Zwój noworoczny ma węższy rytm, bo jest związany z datą: trafia na ścianę w ostatnich dniach grudnia i pozostaje tam mniej więcej do połowy stycznia. Kto chce wyraźnie odczuć tę zmianę, pokazuje w grudniu najpierw obraz zimowy i zastępuje go wschodzącym słońcem dopiero na przełomie roku.

Co czyni obraz obrazem noworocznym

Decyduje nie główny motyw, lecz znak zapowiadający początek roku. Żuraw przed wschodzącym słońcem jest obrazem noworocznym, sam żuraw – nie. Tak samo dopiero słońce na horyzoncie, czerwień świtu albo tytuł taki jak kyokujitsu na pudełku czynią z fal, sosny czy Fuji motyw noworoczny. Czerwona tarcza wisząca swobodnie na niebie nie wystarcza; musi być widać, że słońce wschodzi. Jeśli obraz ma zarazem wyraźny znacznik pory roku, taki jak śnieg, kwiat śliwy czy czerwone liście klonu, rozstrzyga ten znacznik: słońce nad zaśnieżonym pejzażem to obraz zimowy, nie noworoczny.

Obrazy świąteczne: lubiane w Nowy Rok, ale bez stałej daty

Wiele motywów kojarzonych z japońskim Nowym Rokiem handlarze zaliczają do obrazów świątecznych, keiji-gake (慶事掛け), lub do obrazów całorocznych, nenjū-gake (年中掛け). Należą do nich żuraw i żółw bez innych znaków, sosna bez słońca, Trzej Przyjaciele shōchikubai (松竹梅), para z Takasago bez wschodu słońca, Fuji bez dodatkowego znaku, a także czerwona Fuji. To samo dotyczy pojedynczych bogów szczęścia, takich jak Ebisu, Daikoku czy Jurōjin, a także Darumy, tygrysa i smoka oraz kaligrafii zen bez słowa sezonowego, na przykład pojedynczego znaku kotobuki (寿). Te obrazy można wieszać w Nowy Rok i w Japonii często się to robi. Nie są jednak do niego ograniczone, dlatego nie ma ich tutaj – na tej stronie znajdą Państwo wyłącznie obrazy z własnym znakiem noworocznym.

Na zmianę z zimą i wiosną

Zwój noworoczny przypada w środku zimy i przerywa ją na kilka tygodni. Możliwa kolejność na tej samej ścianie: w grudniu zimowy pejzaż ze śniegiem lub nandina z czerwonymi owocami, na przełomie roku wschodzące słońce, od połowy stycznia znów obraz zimowy, na przykład narcyzy albo ptak na ośnieżonej gałęzi, a w lutym pierwszy kwiat śliwy jako zapowiedź wiosny. Kto ma tylko jeden zwój noworoczny, odczuwa jego działanie tym silniej, że przez jedenaście miesięcy w roku spoczywa on w pudełku.

Przechowywanie i na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Ponieważ zwój noworoczny wisi krótko, większą część roku spędza zwinięty. Zwija się go luźno i bez naprężenia, a przechowuje w pudełku z drewna kiri (paulowni), w miejscu bez ciepłego powietrza z ogrzewania i bez dużych wahań wilgotności; orientacyjnie odpowiednia jest wilgotność względna około 50–60 procent. Właśnie w styczniu suche powietrze z ogrzewania jest największym wrogiem zwoju, dlatego nie powinien on wisieć nad grzejnikiem. Przy zakupie warto sprawdzić, czy słońce rzeczywiście da się odczytać jako wschodzące: wskazują na to horyzont, fale, poranna mgła lub tytuł na pudełku.