Japońskie obrazy jesienne: kakemono z klonem, księżycem i chryzantemą

Dlaczego w Japonii zwój zmienia się wraz z jesienią

W Japonii kakemono, nazywane też kakejiku (掛軸), nie jest obrazem na zawsze, lecz na kilka tygodni. W tokonomie, wnęce japońskiego pokoju, wisi naraz tylko jeden zwój i powinien on odpowiadać temu, co dzieje się na zewnątrz. Wnęka staje się w ten sposób kalendarzem: kto wchodzi, odczytuje z obrazu, w jakiej porze roku się znajduje. W pawilonie herbacianym traktuje się tę zgodność szczególnie poważnie, bo zwój jest tam pierwszą rzeczą, którą oglądają goście. Japońscy marszandzi do dziś dzielą swoją ofertę na zwoje sezonowe (季節掛け), zwoje całoroczne (年中掛け) i obrazy na uroczyste okazje – zwoje jesienne noszą tam nazwę aki-gake (秋掛け).

Momiji i kiku: dwa główne motywy

Żaden motyw nie oddaje japońskiej jesieni tak jak momiji (紅葉), liście klonu przebarwione na czerwono i żółto. Pojawiają się jako pojedyncza gałązka z ptakiem, nad wodospadem, wokół bramy świątyni albo jako plama koloru w rozległym górskim pejzażu (秋景). Ich odpowiednikiem jest chryzantema, kiku (菊), kwiat dziewiątego miesiąca, któremu poświęcone jest święto chryzantem Chōyō (重陽). Na zwojach towarzyszą jej wróble, kogut z kurą albo zając, zarówno w czystym tuszu, jak i w mocnych barwach na jedwabiu.

Księżyc, dzikie gęsi i jesienne trawy

Drugi krąg motywów należy do nocy. Pełnię księżyca, meigetsu (名月), podziwia się podczas tsukimi (月見), oglądania księżyca, i na obrazie jesiennym jest ona zwykle właściwym tematem: jasna tarcza nad trzciną, nad falami albo nad spokojnym krajobrazem rzecznym z łodzią. Przed nią przelatują dzikie gęsi, kari (雁), które jesienią przylatują z północy, a wiosną odlatują; gęś na tle księżyca, tsuki ni kari (月に雁), to jedno z najtrwalszych zestawień w malarstwie japońskim. Do tego dochodzą jesienne trawy, akikusa (秋草): miskant (susuki), lespedeza (hagi) i rozwar wielkokwiatowy (kikyō), wszystkie zaliczane do siedmiu jesiennych ziół. Często kryją się w nich przepiórki albo jeleń stoi na skale i woła w księżycową noc.

Owoce i zbiory

Cichsze, ale nie mniej jesienne są owoce. Kaki (柿) z pomarańczowoczerwonymi owocami, które dziobie wrona albo po które sięga małpa, winogrona z wiewiórką wśród liści, kasztany jadalne i dojrzałe kłosy ryżu, na których przysiadł wróbel, opowiadają o dojrzewaniu i zbiorach. Japońscy marszandzi polecają właśnie kaki i kłosy ryżu jako obrazy, które pozwalają odczuć czas żniw. Do tego kręgu należy też czerwona ważka nad źdźbłem; ważka nad irysami jest natomiast obrazem letnim.

Kiedy wieszać obrazy jesienne

Według kalendarza japońskich marszandów jesień obejmuje miesiące od września do listopada. Wiesza się jednak nieco wcześniej, niż pora roku zaczyna się na zewnątrz: marszandzi radzą wyprzedzić ją obrazem sezonowym o mniej więcej miesiąc, czyli już pod koniec sierpnia. Sama jesień ma swoją kolejność. Jesienne trawy z przepiórkami pasują do września i października, księżyc i dzikie gęsi od połowy września do końca października, kaki i winogrona od końca września do początku listopada. Liście klonu mają swój czas w październiku i listopadzie i towarzyszą ścianie aż do progu zimy.

Decyduje znak pory roku, nie główny motyw

To, czy obraz należy do tego wyboru, zależy często od szczegółu. Jeleń pod czerwonym klonem, Fudżi nad przebarwionymi klonami, jeździec w jesiennym miskancie albo piękność na tle pełni księżyca to obrazy jesienne, bo liście, trawa lub księżyc zapowiadają porę roku. Bez takiego znaku te same główne motywy pozostają całoroczne. Dlatego celowo nie znajdą tu Państwo żurawi i żółwi, samej sosny, tygrysów, smoków ani obrazów Fudżi bez znaku pory roku, pejzaży tuszem bez jesiennego listowia ani kaligrafii zen bez słowa pory roku. Także chryzantema jako jeden z Czterech Szlachetnych (四君子) nie jest obrazem jesiennym, a pojedynczy arkusz z kwiatami wszystkich czterech pór roku nie należy do żadnej z nich. Działa to też w drugą stronę: kaczka jest ptakiem zimowym, suszone kaki należą do zimy, a sam powój czy ketmia zmienna – do lata.

Jesień na zmianę z innymi porami roku

W dawnej triadzie setsugekka (雪月花) – śnieg, księżyc i kwiaty – jesień oznacza księżyc, a z wiosną tworzy klasyczną parę przeciwieństw. Niektóre komplety łączą obie, na przykład kwitnącą śliwę obok poczerwieniałych liści, inne prowadzą przez cały rok w czterech zwojach. Jeśli mają Państwo tylko kilka zwojów, warto zestawić obraz jesienny z jasnym obrazem wiosennym lub letnim – w ten sposób rok dzieli się na dwie połowy. Pod koniec listopada miejsce przejmuje obraz zimowy ze śniegiem, kamelią lub nandiną; na tygodnie pośrednie dobrze nadaje się motyw całoroczny.

Pielęgnacja przy zmianie i na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Po zdjęciu obrazu jesiennego zwija się go luźno i równomiernie, nie zaginając malowidła, przewiązuje jego sznurkiem i odkłada z powrotem do drewnianego pudełka. Prosimy zwijać go tylko przy suchym powietrzu i nie wieszać w bezpośrednim słońcu, aby czerwień liści nie wyblakła. Przy zakupie warto spojrzeć na pudełko: napisy takie jak 秋景 (jesienny pejzaż) czy 晩秋 (późna jesień) potwierdzają, o jaką porę roku chodzi w obrazie. Warto też ocenić, jak wyraźny jest jesienny znak – wyraźna gałązka momiji czy pełnia księżyca niesie porę roku nawet z daleka, niejasny odcień już nie.