Japońskie obrazy letnie: kakemono z wodospadem, irysami i hortensjami

Dlaczego latem zmienia się zwój

W Japonii kakejiku (掛軸) nie wisi przez cały rok w tym samym miejscu. W tokonomie, wnęce pokoju dziennego, a tym bardziej w pawilonie herbacianym, zwój pokazuje, jaka jest pora roku – działa jak kalendarz, który liczy nie dni, lecz nastroje. Dlatego japońscy marszandzi dzielą swój asortyment na zwoje sezonowe, kisetsu-gake (季節掛け), i zwoje na cały rok. Latu przypada szczególne zadanie: od czerwca do sierpnia w Japonii jest parno i gorąco, a obraz na ścianie ma odjąć wnętrzu choć trochę tej ociężałości. Pokazuje się przede wszystkim to, co przywodzi na myśl wodę, cień i świeżą zieleń.

Wodospad i zielony klon: chłód jako idea obrazu

Najczęstszym motywem letnim jest wodospad, taki (滝). Marszandzi zaliczają go do zwojów letnich i wieszają przede wszystkim w lipcu i sierpniu; w praktyce herbacianej na sierpień wybiera się kaligrafię, w której wodospad spada z wysokości trzech tysięcy jō (瀧直下三千丈). Często towarzyszy mu zielony klon, aokaede (青楓): te same liście, które jesienią płoną czerwienią, tu jeszcze świeże i przejrzyste. Ta różnica ma znaczenie, bo wodospad pod czerwonym klonem jest obrazem jesiennym. Do tej samej grupy należą pejzaże rzeczne z rybakami, ayu (鮎), małe ryby słodkowodne z czystych górskich potoków, które stoją w nurcie, oraz ukai (鵜飼), nocne łowienie ryb z kormoranami przy świetle pochodni. Także kaligrafia może nieść lato, gdy sentencja je nazywa, jak letnie chmury nad szczytami gór (夏雲多奇峰).

Irys, hortensja, wilec: kwiaty lata

Wśród roślin lato otwiera irys. Ayame, kakitsubata i hanashōbu (菖蒲, 杜若, 花菖蒲) kwitną w maju i czerwcu. Potem przychodzi hortensja, ajisai (紫陽花), kwiat pory deszczowej, malowana zwykle w chłodnym błękicie i pokazywana w czerwcu i lipcu. W pełni lata pojawiają się wilec, asagao (朝顔), którego nazwa znaczy „poranna twarz”, ketmia zmienna fuyō (芙蓉) o dużych, miękkich kwiatach, lilia, yuri (百合), i powojnik, tessen (鉄線). Lotos, hasu (蓮), jest jednocześnie kwiatem lata i symbolem buddyjskim; w Japonii towarzyszy świętu zmarłych Obon.

Zwierzęta nad wodą: czapla, zimorodek, ważka

Niemal wszystkie letnie zwierzęta malarstwa żyją nad wodą lub w wodzie. Biała czapla, sagi (鷺), stoi wśród trzcin albo pod kwitnącą fuyō; zimorodek, kawasemi (カワセミ), czeka na palu lub na liściu lotosu. Ważki, tonbo (蜻蛉), unoszą się nad irysami i stawem, cykady, semi (蝉), siedzą na płaczącej wierzbie. Świetliki, hotaru (蛍), i okrągły wachlarz, uchiwa (団扇), sugerują w obrazach figuralnych letni wieczór.

Kiedy wieszać obrazy letnie

Japońscy marszandzi liczą lato od czerwca do sierpnia i radzą wieszać zwój sezonowy mniej więcej miesiąc przed porą roku. Obraz z ayu lub zimorodkiem może więc zawisnąć na ścianie już w maju. W ciągu lata motyw zmienia się wraz z pogodą: irys pasuje do maja i czerwca, hortensja do czerwca i lipca, a w pełni lata przychodzą wodospad, wilec i fuyō. Kto zajrzy do kalendarza haiku, znajdzie niektóre daty przesunięte: tam wilec i ketmia zmienna należą już do jesieni, ponieważ dawny kalendarz zaczyna jesień około 7 sierpnia. Dla praktyki wieszania i dla tej kategorii obowiązuje porządek marszandów.

Decyduje znak pory roku, nie główny motyw

O tym, czy obraz należy do tej kategorii, decyduje jego znak pory roku. Czapla jest obrazem letnim, dopóki stoi wśród trzcin; na śniegu staje się obrazem zimowym. Sama wierzba jest motywem wiosennym i dopiero z czaplą, deszczem lub świetlikami staje się obrazem letnim. Celowo poza tą kategorią pozostają motywy, które w Japonii można wieszać przez cały rok: karp, nawet gdy wspina się po wodospadzie, Fuji bez znaku pory roku, żuraw, tygrys i smok, bambus oraz pejzaże tuszem bez znaku sezonu. Jaskółka uchodzi za zwiastunkę wiosny, a obrazy na Święto Chłopców 5 maja marszandzi również zaliczają do wiosny, choć w haiku święto to należy już do lata.

Łączenie i zmiana

Mając dwa zwoje, można połączyć jasny motyw letni z ciemniejszym jesiennym lub zimowym i zmieniać je dwa razy w roku. Przy trzech obrazach da się podzielić samo lato: irys lub hortensja na początek lata, wodospad lub wilec na jego pełnię. Przejście może też przejąć motyw całoroczny, na przykład kaligrafia zen, która wypełnia tygodnie między wiosną a latem albo między latem a jesienią. Niektóre dzieła namalowano jako komplety kilku zwojów, które wyraźnie pokazują różne pory roku; pojawiają się one w każdej ze swoich pór roku i można je wieszać po kolei przez cały rok.

Pielęgnacja przy zmianie i na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Właśnie latem warto zachować ostrożność: bezpośrednie słońce płowi kolory, a wysoka wilgotność sprzyja plamom pleśniowym. Jako ogólną zasadę przyjmuje się 50–60 procent wilgotności względnej. Obraz najlepiej zdjąć w suchy dzień, zwinąć luźno i bez naciągania i przechowywać w drewnianym pudełku z kiri; czyści się go wyłącznie na sucho, miękkim pędzlem. Przy zakupie warto patrzeć na sam obraz, a nie tylko na tytuł: dzieło nazwane piwonią może po liściach okazać się ketmią zmienną i wtedy należy do lata. Napisy takie jak 初夏 (wczesne lato) czy 七月 (siódmy miesiąc) często datują obraz, ale nie zawsze opisują motyw: 中秋 obok sygnatury może być po prostu datą namalowania.