Kakemono całoroczne: japońskie zwoje na każdą porę roku

Dlaczego japońscy marszandzi prowadzą grupę na cały rok

W Japonii kakejiku (掛軸) zmienia się wraz z porą roku, ale nie każdy obraz jest z którąś z nich związany. Dlatego marszandzi kakejiku dzielą swój asortyment nie tylko na wiosnę, lato, jesień i zimę, lecz prowadzą też osobną grupę obrazów, które mogą wisieć zawsze: nenjū-gake (年中掛け) lub fudan-gake (普段掛け), czyli mniej więcej „wieszane przez cały rok” i „wieszane na co dzień”. Obok nich stoją obrazy świąteczne, keiji-gake (慶事掛け), stosowne na gratulacje, śluby czy okrągłe urodziny, które również nie należą do żadnej pory roku. Marszand Kōbidō wymienia wprost wśród obrazów całorocznych pejzaże tuszem, bambus z wróblem, Czterech Szlachetnych, sokoła, tygrysa i smoka.

Kaligrafia zen i ensō bez słowa sezonowego

Najliczniejszą grupę tworzą zwoje z pismem. Według japońskich marszandów sentencja zen, która nie nazywa żadnej pory roku, jest szczególnie ceniona jako obraz całoroczny. Podają przykłady Nichinichi kore kōjitsu (日日是好日, „Każdy dzień jest dobrym dniem”) oraz Wa kei sei jaku (和敬清寂), cztery wartości drogi herbaty: harmonia, szacunek, czystość, spokój. Równie wolne od pór roku są sentencje takie jak Buji kore kinin (無事是貴人), Kissako (喫茶去, „Napij się czarki herbaty”) czy Mu ichimotsu (無一物, „ani jednej rzeczy”). Do tego dochodzi ensō (円相), krąg namalowany jednym ruchem, sam lub z krótkim napisem.

Sansui: pejzaże tuszem bez znaku pory roku

Pejzaż tuszem, sansui (山水, „góra i woda”), otwiera listę motywów całorocznych tego marszanda – ale tylko dopóki nie nosi żadnego znaku pory roku. Mgła między skałami, chata na zboczu, pagoda na urwisku, rzeka z górską wioską: takie obrazy nie pokazują kwiatów, barwnych liści ani śniegu, więc można je wieszać w każdym czasie.

Tygrys i smok: obrazy ochrony i pomyślności

Co do tygrysa, tora (虎), japońskie źródła są zgodne: uchodzi za obraz odpędzający nieszczęście (魔除け, mayoke), a jeden z marszandów nazywa go typowym obrazem ochronnym wieszanym przez cały rok. Smok, ryū (龍), oznacza szczęście i błogosławieństwo (吉祥, kisshō) i również nie jest związany z porą roku. W tej kategorii znajdą Państwo tygrysa w trawie, smoki wśród chmur i fal, smoka nad Fuji czy gniewną głowę smoka.

Żuraw, żółw, sosna, Fuji i karp koi

Żuraw i żółw, tsuru i kame (鶴亀), symbolizują długie życie. Jeden z japońskich marszandów stwierdza wprost, że obraz przedstawiający tylko żurawia lub żółwia jest obrazem całorocznym. Sosna, matsu (松), jest zawsze zielona i sama najczęściej figuruje wśród motywów całorocznych; razem z bambusem i śliwą tworzy shōchikubai (松竹梅), obraz świąteczny wieszany także na Nowy Rok. Inny marszand opisuje Fuji bez znaku pory roku jako motyw, który może wisieć przez cały rok. Karp, koi (鯉), również należy do obrazów pomyślności, zwłaszcza karp płynący w górę wodospadu.

Daruma, obrazy buddyjskie i Czterej Szlachetni

Obrazy religijne także nie znają pór roku. Daruma (達磨), założyciel zen, pojawia się w zdecydowanym tuszu; japońscy marszandzi zaliczają go do obrazów całorocznych. Należą tu również Kannon i inne postacie buddyjskie, odpisy Sutry Serca, mnisi oraz Kanzan i Jittoku, para z legendy zen ze zwojem i miotłą. Osobną grupę tworzą Czterej Szlachetni, shikunshi (四君子): śliwa, orchidea, bambus i chryzantema.

Jak rozpoznać, że obraz nie jest sezonowy

Rozstrzyga znacznik pory roku, a nie główny motyw. Obraz sezonowy niesie znak wskazujący określony okres roku: konkretny kwiat, czerwone liście klonu, śnieg, pełnię księżyca nad trawami. Gdy takiego znaku brak, motyw pozostaje całoroczny. I odwrotnie: motyw całoroczny staje się sezonowy, gdy pojawia się znacznik – tygrys w śniegu to obraz zimowy, Fuji za kwitnącymi wiśniami obraz wiosenny, żuraw na tle wschodzącego słońca obraz noworoczny. W kaligrafii decyduje sentencja: jeśli nazywa śnieg, kwiat lub księżyc, należy do pory roku, którą przywołuje.

Bezpieczny pierwszy wybór i most między porami roku

Kto ma tylko jeden zwój, wybiera bezpiecznie, decydując się na motyw całoroczny: pasuje w styczniu tak samo jak w lipcu i nikt nie musi się zastanawiać, czy kwiat na ścianie wyprzedza naturę, czy za nią nie nadąża. Gdy dołączą do niego obrazy sezonowe, staje się obrazem na okresy przejściowe. Japońscy marszandzi liczą pory roku w trzymiesięcznych blokach i wieszają obraz sezonowy mniej więcej miesiąc przed początkiem pory roku. Mimo to między dwoma obrazami często zostają tygodnie, gdy poprzedni jest już zdjęty, a następny byłby jeszcze przedwczesny. Wtedy jego miejsce zajmuje kaligrafia zen lub pejzaż sansui.

Pielęgnacja, zmiana i na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Również obraz całoroczny nie powinien wisieć bez przerwy. Światło i suche powietrze we wnętrzach z czasem niszczą papier, jedwab i oprawę, a obraz, który przez kilka tygodni odpoczywał, po ponownym zawieszeniu znów wygląda świeżo. Przy kaligrafii warto przeczytać napis na pudełku, który często podaje sentencję: zdradza, czy zawiera ona słowo sezonowe. Przy zwierzętach i pejzażach warto obejrzeć także brzegi obrazu, bo wystarczy kilka płatków śniegu lub czerwonych liści, by motyw całoroczny stał się obrazem sezonowym.