Japońska ceramika Shigaraki

Pochodzenie: jeden z sześciu starożytnych pieców

Shigaraki-yaki pochodzi z okolic miasta Kōka w prefekturze Shiga, na wschód od jeziora Biwa. Shigaraki należy do sześciu starożytnych pieców (rokkoyō), sześciu ośrodków garncarskich o najdłuższej tradycji w Japonii, obok Bizen, Seto, Tokoname, Echizen i Tamby. Podobnie jak Bizen, Shigaraki reprezentuje nieszkliwioną ceramikę yakishime, której barwy powstają wyłącznie ze współdziałania gliny, płomienia i popiołu.

Glina z dna pradawnego jeziora Biwa

O wyjątkowości Shigaraki decyduje glina. Pochodzi z osadów prehistorycznego poprzednika dzisiejszego jeziora Biwa, które odkładały się mniej więcej od czterech milionów do 400 000 lat temu. Jest bogata w skaleń i często zawiera grube ziarna kwarcu, które nadają wypalonej powierzchni szorstką, ziarnistą fakturę; podczas wypału wychodzą na wierzch jako drobne białe punkciki. Jest też odporna na wysoką temperaturę i stabilna, dlatego od zawsze nadawała się również do dużych naczyń – od zasobnic po donice.

Wypał yakishime i yōhen: język ognia

Wypał prowadzi się w temperaturze około 1250–1300 °C. W piecu składniki popiołu drzewnego łączą się z krzemionką gliny w naturalną glazurę popiołową. W zależności od miejsca w piecu, odległości od płomienia i dopływu tlenu powstają bardzo różne efekty: jaskrawa ognista czerwień, niebieskawoszare przebarwienia i drobne perełkowate wypukłości zwane „krabimi oczami” (kani no me) lub „gradem” (arare). Tam, gdzie popiół topi się grubą warstwą, tworzy się zielonkawa szklista powłoka, w Shigaraki nazywana biidoro. Te efekty wypału, zwane yōhen, sprawiają, że każde naczynie jest niepowtarzalne.

Od zasobnicy do ceremonii herbacianej

Początki sięgają drugiej połowy okresu Kamakura (1185–1333), gdy w regionie wytwarzano prostą ceramikę użytkową, taką jak zasobnice i moździerze. Wraz z rozkwitem ceremonii herbacianej w XVI wieku mistrzowie herbaty odkryli jej surowy, nieupiększony charakter; pasował on do estetyki wabi-sabi, która świadomie zrywała z gładką, szkliwioną ceramiką importowaną. Tak powstały naczynia na wodę (mizusashi) i wazony na kwiaty w stylu Shigaraki. W XX wieku garncarze tacy jak Takahashi Rakusai III i Ueda Naokata IV poświęcili się odtwarzaniu dawnych, wysokotemperaturowych wyrobów z okresu Momoyama.

Także szkliwiona i malowana

Sława Shigaraki opiera się na wyrobach nieszkliwionych, ale w regionie powstają też naczynia szkliwione i malowane. Współcześni garncarze pozwalają kremowym glazurom spływać grubymi kroplami po szorstkim czerepie albo malują kwiaty na ziarnistej ściance. Łączy je charakterystyczna glina: nawet pod glazurą piaszczyste ziarno pozostaje wyczuwalne, a przy nieszkliwionej stopce widać ciepły czerep.

Jak rozpoznać Shigaraki

Warto zwrócić uwagę na nigdy całkiem równomierne ziarno powierzchni z białymi wtrąceniami skalenia i kwarcu, na ciepłe odcienie ochry, czerwieni i brązu oraz na indywidualne ślady wypału, takie jak glazura popiołowa, ognista czerwień czy krabie oczy. Ślady te powstają w piecu i nie da się ich powtórzyć w produkcji przemysłowej. Typowe są też masywne, lekko nieregularne formy, które bardziej przypominają ziemię i kamień niż gładką zastawę.

Zastosowanie: czarka do herbaty, sake i wazon

Dziś w Shigaraki powstają wazony, przybory do herbaty, naczynia do sake i zastawa do codziennego użytku. W wazonie szczególnie ceniona jest porowata, nieszkliwiona powierzchnia, ponieważ reguluje wilgoć inaczej niż naczynia szkliwione i często dłużej utrzymuje świeżość ciętych kwiatów. Chawan z Shigaraki spoczywa w dłoni ciężko i ciepło dzięki swojej szorstkiej fakturze, a tokkuri i guinomi wnoszą tę ziemistą estetykę na stół. Shigaraki słynie też z przynoszących szczęście figurek tanuki, ludowej tradycji XX wieku.

Pielęgnacja i na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Nieszkliwiona ceramika Shigaraki chłonie płyny, a wraz z nimi zapachy. Należy ją myć wyłącznie gorącą wodą i miękką gąbką, bez płynu do naczyń, nigdy w zmywarce ani w kuchence mikrofalowej. Bardzo porowate naczynia namacza się w wodzie przed pierwszym użyciem, a po każdym użyciu naczynie musi całkowicie wyschnąć na powietrzu, zanim wróci do drewnianego pudełka. Kolekcjonerzy zwracają uwagę na żywość śladów wypału, jakość gliny i sygnowane tomobako jako dowód pochodzenia.