Fuchin – cisi strażnicy zwoju (kakemono)

Wiszą niepozornie u dolnej krawędzi zwoju wiszącego (kakemono), niewiele większe od orzecha włoskiego, a mimo to spełniają zadanie, bez którego cały efekt japońskiego zwoju wiszącego byłby stracony: fuchin sprawiają, że kakemono wisi gładko i spokojnie, zamiast się falować, skręcać czy kołysać na przeciągu. Kto zajmie się bliżej tymi małymi przedmiotami, szybko odkryje, że są czymś znacznie więcej niż zwykłymi obciążnikami – stanowią odrębne, niewielkie rzemiosło artystyczne w ramach japońskiej kultury malarstwa i kaligrafii.

Czym są fuchin?

Fuchin (風鎮) to tradycyjne japońskie ozdobne obciążniki, mocowane do dolnych końców kakemono, czyli pionowego japońskiego zwoju wiszącego. Nazwę można przetłumaczyć dosłownie jako „poskramiacz wiatru” lub „ujarzmiacz wiatru”, co odnosi się do ich pierwotnej, czysto praktycznej funkcji: zapobiegają one poruszaniu się zwoju na przeciągu, zwijaniu się lub odkształcaniu wskutek naprężenia własnego materiału. Zazwyczaj dwa fuchin mocowane są parami za pomocą cienkich, często kolorowych jedwabnych chwostów do bocznych końców dolnego drążka kakemono, zwanego jikusaki.

Anatomia zwoju (kakemono)

Aby w pełni zrozumieć funkcję fuchin, warto przyjrzeć się budowie zwoju (kakemono). Na górnym brzegu znajduje się hassō, listwa drewniana w kształcie półksiężyca, do której za pomocą metalowych pierścieni (kan) przymocowany jest sznur do zawieszania (kakehimo). Na dolnym końcu stabilność zapewnia cylindryczny drążek drewniany, jikugi, który jednocześnie służy jako oś, wokół której zwija się obraz. Boczne końce tego drążka, jikusaki, są często wyposażone w dekoracyjne gałki z ceramiki lub lakierowanego drewna. Fuchin są dodatkowo mocowane na tych dolnych końcach, uzupełniając w ten sposób precyzyjnie dopracowaną grę funkcji i ozdoby, która czyni z każdego kakemono niepowtarzalny obiekt. To, że już same końce zwoju (jikusaki) pełnią funkcję obciążnika, potwierdza Cleveland Museum of Art w opisie pary porcelanowych końców zwoju autorstwa Seifū Yohei III (1851–1914): służyły one tam jednocześnie jako obciążnik dla obrazu i jako uchwyt przy zwijaniu i rozwijaniu.

Materiał i rzemiosło

Fuchin są wykonywane z niezwykle szerokiej gamy materiałów: ceramika i porcelana należą do najbardziej tradycyjnych tworzyw, obok nich spotyka się fuchin z marmuru, onyksu, kryształu górskiego, agatu, hebanu lub metalu. Ta różnorodność materiałów pozwala rzemieślnikom uzyskiwać zupełnie odmienne efekty estetyczne i dotykowe – od chłodnej, gładkiej elegancji polerowanego marmuru po ciepłą, ziemistą fakturę tradycyjnej ceramiki. Same korpusy obciążające są często wykonane jako drążone, tak aby można było przez nie przeprowadzić jedwabny sznur z chwostem, którym fuchin przymocowuje się do zwoju (kakemono). Wysokiej jakości fuchin są niekiedy rzeźbione, grawerowane, odlewane lub zdobione inkrustacją z półszlachetnych kamieni i przechowywane we własnym, niewielkim pudełku z drewna kiri (paulownii), gdy nie są używane.

Więcej niż tylko funkcja

Choć ich pochodzenie ma niewątpliwie praktyczny charakter, fuchin są w japońskiej estetyce od dawna postrzegane jako samodzielny element prezentacji obrazu. Przy doborze odpowiedniego fuchin tradycyjnie zwraca się uwagę nie tylko na wagę i stabilność, lecz w równej mierze na harmonijne powiązanie z motywem zwoju (kakemono) oraz z atmosferą pomieszczenia, w którym zostanie on zawieszony – na przykład w tokonoma, tradycyjnej niszy wystawowej japońskiego pomieszczenia mieszkalnego. Zimowy pejzaż wymaga innych fuchin niż delikatny motyw kwiatowy czy pełna wyrazu kaligrafia; forma, materiał i kolor tych niewielkich obciążników są dobierane świadomie, tak aby dopełniały całościowy obraz, zamiast od niego odwracać uwagę.

Dlaczego każde fuchin jest unikatem

Ponieważ fuchin są tradycyjnie wykonywane ręcznie – rzeźbione, formowane z gliny, polerowane lub grawerowane – każdy egzemplarz różni się nieznacznie od pozostałych kształtem, rysunkiem słojów lub szkliwem. Ta indywidualność stanowi świadome przeciwieństwo przemysłowej produkcji masowej i wpisuje się w podstawową postawę japońskiej tradycji rzemiosła artystycznego, w której nawet najmniejsze, pozornie drugorzędne przedmioty wykonuje się z taką samą starannością jak samo dzieło sztuki, któremu towarzyszą. Wykonana ręcznie para fuchin z ceramiki lub kamienia naturalnego opowiada w ten sposób, podobnie jak samo kakemono, małą historię rzemieślniczej precyzji.

Regionalna różnorodność: fuchin z Kutani, marmuru i kamienia naturalnego

Ponieważ fuchin tradycyjnie wykonuje się z tak różnorodnych materiałów, często odzwierciedlają one również regionalne tradycje rzemieślnicze. Szczególnie znane i cenione wśród kolekcjonerów są na przykład fuchin z porcelany Kutani, których intensywne, wielobarwne zdobienia w charakterystycznym stylu gosai-de znakomicie prezentują się nawet w formacie miniaturowym – często z motywami fal, kwiatów lub wzorami geometrycznymi. Obok nich ugruntowały swoją pozycję fuchin z polerowanego kamienia naturalnego, takiego jak marmur czy onyks, których mieniący się rysunek usłojenia sprawia, że każdy egzemplarz jest niepowtarzalny, a także prostsze warianty z drewna lub nieszkliwionej ceramiki, które lepiej uzupełniają powściągliwe, minimalistyczne kompozycje zwojów (kakemono). Ta różnorodność pozwala dobrać odpowiednią parę fuchin niemal do każdego motywu obrazu i każdego stylu wnętrza.

Fuchin i tomobako: dwie formy japońskiej staranności

Podobnie jak wiele innych cennych obiektów japońskiej kultury materialnej, cenniejsze pary fuchin są często przechowywane we własnym, niewielkim pudełku z drewna kiri (paulownia), gdy nie są akurat zamocowane na zwoju (kakemono). Ta zasada – wyposażania obiektu w specjalnie dla niego wykonane opakowanie ochronne – przejawia się w sztuce japońskiej w rozmaitych formach, na przykład w postaci tomobako, pudełka przechowalnego dla ceramiki i innych obiektów sztuki. Podkreśla ona pewną podstawową postawę: także niewielki, uzupełniający obiekt zasługuje na tę samą staranność wykonania i przechowywania co dzieło główne, któremu towarzyszy. Cleveland Museum of Art pokazuje tę samą staranność na przykładzie pudełka: przy hängerolle (zwoju) autorstwa Seifū Yohei III jego syn potwierdził autorstwo w 1919 roku właśnie w postaci napisu na wieczku odpowiedniego pudełka.

Na co zwrócić uwagę przy wyborze

Kto chce od nowa zaprezentować zwój kakemono, powinien przy doborze odpowiednich fuchin zwrócić uwagę na kilka aspektów: wagę, która musi wystarczyć, aby utrzymać pas obrazu w spokoju, nie obciążając przy tym delikatnego materiału nośnego; kolorystykę i fakturę, które powinny pasować do motywu obrazu i jego nastroju; a także długość frędzla, która zależy od wielkości danego kakemono. Tradycyjnie fuchin nabywa się parami, ponieważ równomierne obciążenie obu stron zapewnia spokojny, symetryczny wygląd zawieszonego obrazu.

Fuchin we współczesnym wnętrzu mieszkalnym

W czasach dobrze izolowanych, szczelnych pomieszczeń mieszkalnych pierwotna, czysto funkcjonalna rola fuchin – uspokajanie zwoju wiszącego (kakemono) na wietrze – w naturalny sposób straciła na znaczeniu. Tym bardziej na pierwszy plan wysuwa się dziś ich funkcja dekoracyjna i nastrojowa: fuchin nadal sprawiają, że kakemono wisi równo i obciążone, zwłaszcza w przypadku dłuższych lub cięższych zwojów wiszących, a jednocześnie stanowią świadomy akcent kompozycyjny u dolnej krawędzi obrazu. Kto prezentuje kakemono we własnych czterech ścianach, powinien zatem poświęcić temu niewielkiemu, lecz efektownemu detalowi tyle samo uwagi, co wyborowi samego obrazu.

W densho.art znajdą Państwo wykonane ręcznie fuchin z marmuru, onyksu i ceramiki, które nie tylko stabilizują kakemono, lecz także stylowo je uzupełniają. Ci, którzy planują zakup kakemono, znajdą w naszym asortymencie akcesoriów również odpowiednie fuchin do harmonijnej prezentacji własnego zwoju wiszącego.

Źródła i literatura

Cleveland Museum of Art: Roller Ends for Hanging Scroll, Seifū Yohei III., nr inw. 2022.152, clevelandart.org.

Cleveland Museum of Art: Symbols of Longevity: Deer under Peach and Pine, Toda Tadanaka, nr inw. 2015.86, clevelandart.org.

Cleveland Museum of Art: Rain Clearing over a Summer’s Mountain, Seifū Yohei III., nr inw. 2022.151, clevelandart.org.