Sztuka japońska okresu Edo

Dwieście pięćdziesiąt lat pokoju

Po zwycięstwie w bitwie pod Sekigaharą w 1600 roku Tokugawa Ieyasu przejął w 1603 roku władzę i przeniósł siedzibę szogunatu z Kioto do Edo, dzisiejszego Tokio. Cesarz nadal rezydował w Kioto, lecz bez rzeczywistej władzy. Przez 15 pokoleń ród Tokugawa zapewniał krajowi długi okres wewnętrznego pokoju – za cenę ścisłej kontroli i sztywnego porządku stanowego samurajów, chłopów, rzemieślników i kupców. Edo i Ōsaka wyrosły na centra gospodarcze i kulturalne, a zamożne mieszczaństwo zyskało duży wpływ na kulturę mimo formalnie niskiej pozycji.

Sakoku: kultura z własnych sił

Od 1624 roku szogunat drastycznie ograniczył kontakty ze światem zewnętrznym. Przez długi czas Nagasaki pozostawało jedynym portem dla ograniczonego handlu, głównie z Holandią i Chinami. Ta izolacja, zwana sakoku, miała przede wszystkim powstrzymać obce wpływy kolonialne i religijne. Jednocześnie sprzyjała niezwykle samodzielnej kulturze: wiele z tego, co dziś uchodzi za „typowo japońskie” – ceremonia herbaty w obecnej formie, barwny drzeworyt, liczne tradycje ceramiczne – nabrało kształtu właśnie wtedy.

Malarstwo: Kanō, Rinpa, Nanga

Szkoła Kanō wyznaczała kierunek oficjalnego malarstwa. Jej malarz dworski Kanō Tan'yū wielokrotnie malował Fuji, subtelnie stopniowaną linią i z hojną pustą przestrzenią, i ukształtował język obrazowy epoki. Nauka polegała na kopiowaniu: uczniowie pracowni latami studiowali zbiór wzorów swojego mistrza, funpon, zanim stworzyli coś własnego. Obok rozwinęły się dekoracyjne malarstwo Rinpa z motywami kwiatów i krajobrazów na złotym tle oraz malarstwo Nanga, wzorujące się na ideałach chińskich literatów. W XVIII wieku Maruyama Ōkyo wprowadził rysunek z natury, a w miastach drzeworyt Ukiyo-e utrwalał „życie przemijającego świata”. Typowe motywy zwojów to żurawie i czaple, bambus i piwonie, karpie w wodzie, smoki w chmurach, krajobrazy z Fuji oraz postacie według chińskich wzorów.

Ceramika i ceremonia herbaty

Również dla japońskiej ceramiki okres Edo był czasem formowania się. Odkrycie porcelany w Aricie datuje się na 1616 rok, Kutani i Hagi uzyskały swój charakterystyczny kształt, a wielu panów feudalnych objęło piece swoją opieką jako oficjalnych dostawców. Ceremonia herbaty, ukształtowana w XVI wieku przez Sen no Rikyū, przekształciła się wtedy z ekskluzywnego rytuału elit w praktykę kulturalną zamożnego mieszczaństwa. Wiele założonych wówczas tradycji pieców trwa do dziś.

Jak rozpoznać zwój z okresu Edo

Najwięcej mówi podłoże. Z biegiem pokoleń papier i jedwab nabierają cieplejszego tonu, pojawiają się plamy wilgoci, a tusz wnika we włókna i traci ostrość krawędzi. W tym wieku drobne pęknięcia i zagięcia, plamy oraz pociemniała powierzchnia często należą do obrazu. Pomagają też barwy: syntetyczne barwniki anilinowe nie są w Japonii poświadczone przed latami 60. XIX wieku – jaskrawa magenta na rzekomo wczesnym obrazie z okresu Edo wyraźnie wskazuje więc na późniejsze powstanie. Niewiele mówi natomiast oprawa, ponieważ tradycyjnie odnawia się ją co sto do dwustu lat; świeży jedwab może po prostu oznaczać, że stary obraz był dobrze pielęgnowany.

Sygnatura, pieczęć i pracownia

Sygnatura przypisuje dzieło do linii i pracowni – kto trzymał pędzel, mówi tylko w przybliżeniu. W malarstwie warsztatowym okresu Edo mistrz projektował kompozycję, pomocnicy wykonywali szczegóły, a dzieło sygnowano nazwiskiem mistrza. Imiona artystyczne przechodziły z nauczyciela na ucznia, a tytuły dworskie, takie jak Hokkyō czy Hōgen, widoczne w sygnaturze, zawężają datowanie. Dlatego opisy ostrożnie mówią, że sygnatura i pieczęć wskazują na danego malarza.

Pielęgnacja antycznego zwoju

Kakemono nie wisi na stałe: pokazuje się je przez kilka tygodni, a potem przechowuje luźno zwinięte w drewnianym pudełku. Potrzebuje rozproszonego światła, żadnej ściany nad grzejnikiem i stałej wilgotności około 50–60 procent. Kurz proszę usuwać wyłącznie na sucho miękkim pędzlem, ponieważ wilgoć rozpuszcza klej skrobiowy oprawy. Jeśli brzegi oprawy się odklejają lub przez obraz biegną pęknięcia, właściwym rozwiązaniem jest ponowna oprawa przez hyōgu-shi – właśnie temu regularnemu zabiegowi zawdzięczamy, że zwoje z XVII wieku w ogóle przetrwały.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Zwój z okresu Edo jest świadkiem swoich czasów, a jego stan należy do jego historii. Proszę zwrócić uwagę, czy ślady wieku są rzetelnie opisane, i czytać datowanie oraz nazwisko artysty jako dwie osobne informacje. Najważniejsze, by dzieło było malowane ręcznie – pociągnięcie pędzla zaczyna się z naciskiem i zanika, a prawdziwie odciśnięta pieczęć jest lekko wypukła. Dołączone drewniane pudełko pozostaje przy obrazie. Okres Edo zakończył się w 1868 roku restauracją Meiji, po tym jak wymuszone otwarcie Japonii w 1853 roku zaostrzyło napięcia w kraju.