Sztuka japońska według epok

Jak Japonia liczy swoją historię

Japonia nie dzieli swojej historii na stulecia, lecz na epoki, a każda z nich ma nazwę. Okres Edo zawdzięcza ją miastu Edo, dzisiejszemu Tokio, do którego szogunat Tokugawa przeniósł w 1603 roku siedzibę władzy. Od 1868 roku epoki noszą imiona panowania cesarzy: Meiji oznacza „oświecone rządy”, Taishō „wielką prawość”, a nazwa Heisei miała wyraźnie symbolizować czas pokoju. Epoka kończy się zmianą na szczycie państwa – w 1868 roku restauracją Meiji, w 1912 śmiercią cesarza Meiji, w 2019 abdykacją cesarza Akihito, po której nastała era Reiwa. Kto kolekcjonuje sztukę japońską, spotyka te nazwy wszędzie: w opisach, na drewnianych pudełkach i w datowaniach.

Okres Edo (1603–1868): kształtowanie się tradycji

Około 250 lat pokoju pod rządami Tokugawów i niemal całkowita izolacja kraju od 1624 roku sprawiły, że powstała wyjątkowo samodzielna kultura. Szkoła Kanō wyznaczała kierunek oficjalnego malarstwa, a obok niej rozwijały się dekoracyjne malarstwo Rinpa na złotym tle, malarstwo Nanga inspirowane ideałami chińskich literatów oraz barwny drzeworyt Ukiyo-e. Tradycje ceramiczne, takie jak Hagi, Kutani czy porcelana z Arity, uzyskały wtedy swój decydujący kształt, a ceremonia herbaty z rytuału elit stała się praktyką zamożnego mieszczaństwa.

Meiji (1868–1912) i Taishō (1912–1926): otwarcie i nowoczesność

Wraz z restauracją Meiji Japonia otworzyła się na Zachód w zawrotnym tempie. W malarstwie Nihonga, „obraz japoński”, świadomie odcięła się od zachodniego malarstwa olejnego (Yōga), a wielu malarzy nadal pracowało w języku szkoły Kanō, w której zostali wykształceni. Na wystawach światowych w Wiedniu i Paryżu japońskie rzemiosło zapoczątkowało japonizm, a porcelana z Kutani i Arity przeżyła drugi rozkwit eksportu. Krótka era Taishō wydała romantyzm Taishō, łączący japońskie obrazowanie z secesją i art déco; wielkie trzęsienie ziemi w Kantō w 1923 roku zniszczyło zarazem liczne kolekcje i pracownie.

Shōwa (1926–1989): kryzys i odrodzenie

Najdłuższa epoka nowożytnej historii Japonii dzieli się na wczesny okres Shōwa do 1945 roku i późny okres Shōwa po nim. W latach wojny wiele pracowni ceramicznych musiało ograniczyć lub wstrzymać produkcję. Po 1945 roku tradycyjne rzemiosło przeżyło renesans: ruch Mingei wokół Yanagiego Sōetsu i Hamady Shōjiego zwrócił uwagę na piękno funkcjonalnych przedmiotów codziennego użytku, państwo zaczęło wyróżniać wybitnych mistrzów tytułem „Żywego Skarbu Narodowego” (Ningen Kokuhō), a Arakawa Toyōzō odtworzył szkliwo Shino.

Heisei (1989–2019) i Reiwa (od 2019): tradycja we współczesności

Po pęknięciu bańki gospodarczej ręcznie wykonane rzemiosło zyskało w Japonii nowe znaczenie jako przeciwwaga dla krótkotrwałych wyrobów masowych. Ośrodki ceramiczne, takie jak Bizen, Hagi czy Shigaraki, zdobyły rosnące uznanie w kraju i za granicą, a pojęcia wabi-sabi i kintsugi stały się znane na całym świecie. Obiekty z ery Heisei i Reiwa pochodzą często od artystów, którzy tworzą do dziś – nierzadko w pracowniach, których nazwa przechodzi z pokolenia na pokolenie.

Co epoka mówi przy zakupie

Określenie epoki opisuje obiekt: papier lub jedwab, użyte barwy, stan podłoża, a w przypadku ceramiki glinę, szkliwo i ślady użytkowania. Jest to ocena przedmiotu, który mają Państwo przed sobą. Nazwisko artysty oddaje natomiast to, co na nim widnieje. Obie informacje są od siebie niezależne i mogą się rozchodzić – na przykład gdy zwój z ery Shōwa nosi pieczęć mistrza, który zmarł dawno wcześniej. Starsze obiekty noszą też widoczne ślady wieku: zwój z okresu Edo lub Meiji niemal zawsze ma znamiona, które należą do jego historii.

Jak uzasadnia się datowanie

Pierwszym świadkiem jest samo podłoże: z biegiem dziesięcioleci papier i jedwab nabierają cieplejszego tonu, pojawiają się plamy wilgoci, a tusz wnika we włókna. Pomagają też barwy – błękit pruski był w Japonii szeroko stosowany od lat 30. XIX wieku, a syntetyczne barwniki anilinowe nie są tam poświadczone przed latami 60. XIX wieku. Oprawa kakemono mówi niewiele, ponieważ tradycyjnie odnawia się ją co mniej więcej sto do dwustu lat. W przypadku ceramiki obraz uzupełniają sygnatura, stempel i tomobako – drewniane pudełko opisane przez artystę. Napis zwykle podaje nazwę przedmiotu, piec, nazwisko artysty i pieczęć, a w dynastiach garncarskich także pokolenie, często prawdziwy klucz do datowania. Sama sygnatura i pudełko nie dowodzą wieku; razem ze stylem pozwalają na uzasadnioną ocenę.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Proszę czytać epokę i nazwisko artysty osobno: jedno mówi, ile lat ma prawdopodobnie obiekt, drugie – czyje nazwisko na nim widnieje. W przypadku zwojów najważniejsze jest, czy zostały namalowane ręcznie – ręcznie malowane kakemono to jedyny egzemplarz, niezależnie od epoki. Drewniane pudełko, materiałowy woreczek i dołączone karteczki pozostają przy obiekcie, bo razem tworzą łańcuch jego proweniencji. Kakemono nie wisi też na stałe: pokazuje się je przez kilka tygodni przy rozproszonym świetle i stałej wilgotności, a potem spoczywa zwinięte w swoim pudełku.