Sztuka japońska okresu Heisei

Epoka z pokojem w nazwie

Okres Heisei rozpoczął się w 1989 roku śmiercią cesarza Hirohito i wstąpieniem na tron jego syna Akihito. Imię panowania Heisei oznacza mniej więcej „pokój wszędzie” lub „osiągnięcie pokoju” i miało świadomie odcinać się od wojennych doświadczeń wczesnego okresu Shōwa. Rzeczywiście, przez całą epokę Japonia pozostała poza bezpośrednimi konfliktami zbrojnymi. Okres zakończył się w 2019 roku abdykacją Akihito – krokiem historycznie wyjątkowym, ponieważ japońscy cesarze tradycyjnie sprawują urząd aż do śmierci. Od tego czasu trwa okres Reiwa.

Od rozkwitu do stagnacji

Pierwsze lata zbiegły się ze szczytem „gospodarki bańki”, spekulacyjnej bańki na rynkach nieruchomości i akcji, która pękła na początku lat dziewięćdziesiątych. Nastąpiły dekady słabego wzrostu i tendencji deflacyjnych, nazywane w Japonii po prostu „straconymi dekadami”. Równocześnie telefon komórkowy i internet gruntownie zmieniły codzienność – współistnienie postępu technicznego i niepewności gospodarczej, w którym rosła tęsknota za trwałością.

Katastrofy i spojrzenie na przemijanie

Wielkie trzęsienie ziemi Hanshin w Kobe w 1995 roku oraz trzęsienie ziemi Tōhoku w 2011 roku wraz z tsunami, które wywołało katastrofę jądrową w Fukushimie, głęboko wpłynęły na zbiorową świadomość. Wywołały szeroką refleksję nad przemijaniem, kruchością i odbudową – tematami bliskimi estetyce wabi-sabi, która traktuje nietrwałość jako część piękna.

Rzemiosło jako przeciwwaga

W niepewnych czasach tradycyjne rzemiosło zyskało nowe znaczenie dla wielu Japończyków, także młodszych: jako wyraz trwałości i rzetelności oraz przeciwwaga dla krótkotrwałych wyrobów masowych. Ośrodki ceramiki takie jak Bizen, Hagi czy Shigaraki skorzystały na rosnącym uznaniu, a ruch Mingei i „Żywe Skarby Narodowe” przyciągnęły nową uwagę. Na świecie wabi-sabi, kintsugi i ikebana rozbudziły nowe zainteresowanie japońską estetyką, a sieci cyfrowe otworzyły kolekcjonerom spoza Japonii bezpośredni dostęp.

Ceramika i porcelana tego okresu

Trzon stanowi współczesna ceramika garncarzy, których prace sięgają do dawnych tradycji pieców. Należą do niej kubki do herbaty (yunomi) i czarki do sake (guinomi) w stylu Oribe z Seto ze spływającym zielonym szkliwem, czarki chawan Shino z delikatnym białym wzorem w romby lub raku z jaskrawopomarańczowym szkliwem, czarki do sake z Seto oraz porcelana: czarki Kutani z reliefowym kwiatowym zdobieniem, zestaw do sake Kutani z piwoniami i ręcznie malowany serwis do herbaty Imari. Sama ceramika Oribe, powstała w Mino na początku XVII wieku, została odrodzona dopiero w XX wieku.

Zwoje: kaligrafia zen, pejzaż, pielgrzymka

Wśród kakemono znajdują się kaligrafie zen opata ze świątyni Daitoku-ji w Kioto, niezwykle oszczędne przedstawienie Fuji we mgle na jedwabiu oraz zwój z Kannon pośrodku, otoczoną pieczęciami wszystkich 33 świątyń pielgrzymki Saigoku. Są też dekoracyjne pejzaże w technice sitodruku oraz druki według malowideł tuszem przypisywanych Miyamoto Musashiemu. Przy każdym zwoju wyraźnie zaznaczono, czy jest malowany ręcznie, czy drukowany.

Młode obiekty, jasne pochodzenie

W przypadku dzieł z ostatnich dekad artystę, warsztat i pochodzenie zwykle da się dobrze udokumentować. Tomobako, pudełko z drewna paulowni, nosi z reguły nazwę dzieła oraz sygnaturę i pieczęć artysty; poświadcza pochodzenie i autentyczność i powinno zawsze pozostawać przy obiekcie. Również tutaj epoka opisuje sam przedmiot, a sygnatura i pieczęć – to, co na nim widnieje.

W użyciu i we wnętrzu

Yunomi, chawan i guinomi są stworzone do używania – do codziennej herbaty, ceremonii herbacianej lub sake. Należy myć je tylko gorącą wodą i miękką gąbką, bez płynu do naczyń i nigdy w zmywarce, a potem pozostawić do całkowitego wyschnięcia na powietrzu. Kakemono eksponuje się przez kilka tygodni na spokojnej ścianie przy rozproszonym świetle, kurz usuwa tylko na sucho miękkim pędzlem, a potem przechowuje zwinięte w drewnianym pudełku.