Jak dobrze wybrać sztukę japońską na prezent: który motyw pasuje do jakiej okazji

Prezent z Japonii ma niemal zawsze dwie warstwy. Jedną widać od razu: dwa żurawie namalowane rozmytym tuszem, czerwone koło na jasnym papierze, czarkę, która leży w dłoni jak nagrzany słońcem kamień. Drugą trzeba znać – i właśnie w tym tkwi urok. Kto wybiera motyw pasujący do okazji, wręcza nie dekorację, lecz zdanie: Bądźcie razem. Zestarzejcie się. Zacznijcie. Poniższe skojarzenia wykształciły się na przestrzeni wieków i są zaskakująco wiarygodne – o ile wie się, gdzie kończy się konwencja, a zaczyna półwiedza.

Dlaczego japońskie motywy niemal zawsze mają drugie znaczenie

W japońskim języku obrazów niemal żaden powracający motyw nie jest czysto dekoracyjny. Sosna zimą pozostaje zielona i dlatego oznacza trwałość. Żuraw według przysłowia żyje tysiąc lat. Karp przedziera się w górę prądu i dzięki temu stał się obrazem wytrwałości. Niektóre z tych przypisań przybyły do kraju wraz z chińskimi wzorcami, inne powstały z gry słów, jeszcze inne z obserwacji samych zwierząt. Wspólne jest im to, że widz w Japonii nie tylko patrzy na obraz, lecz go czyta.

W przypadku prezentu zmienia to wszystko. Japońskie dzieło sztuki jako prezent jest wypowiedzią na temat okazji oraz osoby obdarowanej, a nie tylko ładnym przedmiotem na ścianę. Prosimy zatem dołączyć dwa, trzy zdania na temat znaczenia – na kartce, napisane odręcznie. Bez tego klucza nawet najpiękniejsza para żurawi pozostanie dla europejskich oczu po prostu obrazem z ptakami, a właściwe przesłanie nigdy nie dotrze do odbiorcy.

Ślub i związek: pary sosen, żurawie i kaczki mandarynki

Na ślubach w Japonii od wieków trudno wyobrazić sobie obchody bez pewnego motywu: dwóch sosen z legendy Takasago. Sztuka Nō o tym samym tytule, przypisywana Zeamiemu, opowiada o dwóch sosnach – jednej na wybrzeżu Takasago, drugiej w Sumiyoshi – które mimo dzielącej je odległości uchodzą za parę, oraz o starym małżeństwie, które się nimi opiekuje i które mimo dzielącej ich zatoki pozostaje ze sobą związane. Chodzi o więź, której nie rozwiązuje ani czas, ani odległość. Do dziś motyw ten pojawia się na japońskich weselach.

Równie rozpowszechniona jest para żurawi. Żurawie tradycyjnie uchodzą za wierne przez całe życie, a dwa ptaki w spokojnym dialogu – jeden się czyści, drugi trzyma straż – są obrazem wspólnego starzenia się. Kaczki mandarynki (oshidori) oznaczają to samo, tylko w cieplejszej, bardziej domowej odsłonie; wyrażenie oshidori-fūfu do dziś określa w języku japońskim wyjątkowo zżytą parę. Jako ogólną zasadę dotyczącą prezentów ślubnych przyjmuje się: to, co przedstawione jest parami, pasuje.

Okrągłe urodziny: żuraw, żółw i znak długiego życia

Z okazji okrągłych urodzin sięga się w Japonii po symbole długowieczności, a ich najbardziej znana para tkwi w powiedzeniu: Tsuru wa sennen, kame wa mannen – żuraw żyje tysiąc lat, żółw dziesięć tysięcy. Tsuru i Kame (żuraw i żółw) pojawiają się dlatego razem na zwojach wiszących (kakemono), ceramice i wyrobach lakierniczych. Do tego dochodzi sosna, często razem z bambusem i śliwą jako Shōchikubai, Trzej Przyjaciele Zimy, którzy łączą w sobie stałość, giętkość i wczesne kwitnienie.

Uosobieniem tego życzenia jest Jurōjin, jeden z Siedmiu Bogów Szczęścia i bóg długiego życia: stary uczony o wysokim czole, długiej brodzie i lasce, w malarstwie niemal zawsze towarzyszy mu żuraw lub jeleń. Równie klasyczna jest kaligrafia ze znakiem Kotobuki (寿), oznaczającym gratulacje i długie życie. Takie obrazy z życzeniami należą w Japonii tradycyjnie do jubileuszy i nazwanych świąt wieku, takich jak Kanreki, sześćdziesiąte urodziny, w których zamyka się dawny sześćdziesięcioletni cykl kalendarza.

Nowy początek, przeprowadzka i otwarcie firmy: Daruma, Ebisu, Fuji-San

Osoba, która się przeprowadza, zakłada firmę lub zaczyna coś od nowa, otrzymuje w Japonii w darze wytrwałość. Symbolem tego jest Daruma, okrągła figura patriarchy zen Bodhidharmy, która po każdym przewróceniu sama się podnosi – mówi o tym powiedzenie Nanakorobi yaoki, siedem razy upaść, osiem razy się podnieść. W przypadku malowanych papierowych figurek zwyczajowo wypełnia się jedno oko na początku przedsięwzięcia, a drugie dopiero wtedy, gdy cel zostanie osiągnięty. Jako zwój wiszący (kakemono) lub figurka z ceramiki to samo przesłanie przenosi się na prezent z okazji otwarcia firmy.

W sklepach i warsztatach spotyka się ponadto Siedmiu Bogów Szczęścia, na czele z parą Ebisu i Daikoku: Ebisu z wędką i dorada morskim jako symbolem handlu i udanego połowu, Daikoku z magicznym młotkiem i kulką ryżu jako symbolem dobrobytu w domu. Do nowego początku bez religijnego wydźwięku nadają się Fuji-San i wschodzące słońce. Nie bez powodu Fuji w pierwszym śnie nowego roku uchodzi za najlepszą ze wszystkich wróżb – przed sokołem i bakłażanem, w tej właśnie kolejności.

Egzamin, początek kariery i wielkie przedsięwzięcia: kaligrafia i enso

Dla osób stojących przed jakimś wyzwaniem kaligrafia zen jest najbardziej nośnym podarunkiem – pod warunkiem, że sentencja sprawdza się w codzienności. Sentencje takie jak Nichinichi kore kōjitsu, „Każdy dzień jest dobrym dniem”, sprawdzają się, ponieważ niczego nie obiecują, a mimo to niosą wsparcie. Ważne jest, aby dołączone było tłumaczenie i aby było ono rzetelne: wiele z tych fraz pochodzi ze zbiorów kōanów i oznacza coś bardziej precyzyjnego, niż sugeruje ich niemiecka skrócona wersja. Zwój wiszący z czterema znakami, których nie potrafi się odczytać, pozostaje na ścianie niemy.

Enso, koło pociągnięte jednym lub dwoma pociągnięciami pędzla, jest być może najpiękniejszym obrazem początku. Oznacza jednocześnie doskonałość i otwartość: narysowane jako zamknięte sprawia wrażenie całości, narysowane z luką – formy, która nie jest jeszcze ukończona i nie musi taka być. Kto chce uczcić zdany egzamin, znajdzie odpowiedni odpowiednik w karpiu – ryba wpływająca pod prąd wodospadu nazywana jest po japońsku Tōryūmon, Smocza Brama, i do dziś oznacza trudną do pokonania przeszkodę.

Narodziny i dzieciństwo: lalki Hina, karp i wróble

Z okazji Hina-Matsuri, Święta Lalek obchodzonego 3 marca, w japońskich domach z córkami wystawia się lalki Hina: na szczycie Dairi-bina, cesarską parę w strojach dworskich, poniżej damy dworu, muzyków i służących. Na pierwsze święto dziewczynki lalki są tradycyjnym prezentem od dziadków – kompletny zestaw jest jednak kosztowny i wymaga dużo miejsca. Kakemono z motywem Hina jest lżejszym rozwiązaniem: można je zawiesić na czas sezonu, a przez resztę roku przechowywać zwinięte.

Dla chłopców do 5 maja należy karp, kiedy to na wietrze powiewają flagi karpiowe zwane Koinobori; jako namalowany motyw niesie tę samą wiadomość o sile i wytrwałości. A do tego są wróble, które w japońskim malarstwie pojawiają się dziesiątkami, najczęściej w małych grupach pomiędzy źdźbłami i gałązkami. Nie obiecują niczego wielkiego. Właśnie dlatego są dobrym prezentem do pokoju dziecięcego lub do domu, w którym akurat dzieje się jednocześnie wiele nowego.

Jak bliską relację ma Pan/Pani z osobą obdarowywaną?

Oprócz okazji to właśnie bliskość decyduje o formie prezentu. Guinomi, czyli mała czarka do sake, jest prezentem osobistym dla osób, które dobrze się zna: mieści się w dłoni, jest używana i podczas użytkowania się zmienia – porowata czarka Hagi lub Shino z biegiem lat nabiera koloru. Kto chce kupić japońską czarkę do sake, powinien zwrócić uwagę na wagę i krawędź przy ustach, ponieważ obie te cechy odczuwa się przy każdym łyku. Zestaw złożony z tokkuri (butelki na sake) i kilku czarek to towarzyska wersja prezentu, na przykład z okazji wprowadzenia się do nowego mieszkania.

Chawan (czarka do herbaty) jest bardziej delikatną kwestią, niż się wydaje. Kto praktykuje drogę herbaty, ma wyraźne upodobania co do formy, wagi i szkliwa; dla takich osób lepiej kupować wspólnie. Jako prezent dla kogoś, kto po prostu lubi pić herbatę, sprawdza się natomiast idealnie. Kakemono (zwój wiszący) jest z kolei dużym prezentem. Wymaga wolnej powierzchni ściany, odrobiny gotowości do pielęgnacji oraz uwagi osoby, która go otrzymuje – dlatego u bliskich osób prezentuje się wspaniale, a przy przelotnych znajomościach szybko okazuje się zbyt duży.

Motywy, przy których wskazana jest powściągliwość

Warto znać kilka konwencji, nie przeceniając ich znaczenia. Chryzantemy (kiku) są w Japonii ściśle związane z ceremoniami żałobnymi i dekoracją grobów, zwłaszcza w kolorze białym; jako motyw prezentu ślubnego lub upominku z okazji wprowadzenia się do nowego domu są dlatego często unikane. Dotyczy to bardziej dekoracji kwiatowej niż obrazu – jesienna chryzantema jest zarazem wysoko cenionym motywem malarstwa – ale ten podtekst istnieje i przynajmniej warto go mieć na uwadze.

W przypadku liczb tradycyjnie obowiązuje ta sama zasada: cztery (shi) brzmi jak słowo oznaczające śmierć, dziewięć (ku) jak słowo oznaczające cierpienie, dlatego zestawy naczyń w Japonii zwykle komponuje się z pięciu, a nie czterech sztuk. Nie należy jednak wyciągać z tego zbyt daleko idących wniosków. Wiele z tego, co krąży w internecie jako japońskie tabu podarunkowe, w rzeczywistości pochodzi z innych kultur albo dawno straciło na znaczeniu. W razie wątpliwości obowiązuje najprostsza zasada: warto wybrać motyw, którego znaczenie można samodzielnie wyjaśnić.

Opakowanie w przypadku sztuki japońskiej jest częścią prezentu

Jeśli do przedmiotu dołączone jest pudełko z drewna, nie jest ono zabezpieczeniem transportowym, lecz częścią dzieła. Tomobako (sygnowane pudełko z drewna) nosi na zewnątrz tytuł dzieła, często zapisany ręką artysty lub warsztatu, i tradycyjnie wykonywane jest z kiri, lekkiego drewna paulowni. Ofiarowuje się je razem z dziełem, nie zastępuje się go innym opakowaniem i nie opisuje się go dodatkowo. Kto przy rozpakowywaniu odkłada wieko na bok i pokazuje sznurek, przedłuża moment wręczania w sposób, jakiego nie zapewni żadne opakowanie prezentowe.

Kto chce zadbać o szczegóły, sięga po mizuhiki, skręcane papierowe sznurki. Ich węzeł niesie znaczenie: musubikiri, węzeł mocno zaciśnięty i niedający się ponownie rozwiązać, przynależy do okazji, które nie powinny się powtarzać – przede wszystkim do ślubu. Zwykła kokarda (chōmusubi) pasuje do narodzin, urodzin i wszystkiego, co ma prawo zdarzać się częściej. Czerwono-biała kombinacja kolorów jest kombinacją barw radosnych okazji. Błyszcząca folia i wstążka na kokardę należą natomiast do innego rodzaju przedmiotu: matowy, nieregularny kawałek ceramiki traci przy nich od razu swój spokój.

Motyw, który obdarowana osoba zrozumie jeszcze po latach

To, co piękne w tym sposobie obdarowywania, to jego trwałość. Butelka zostaje wypita, bon zrealizowany, ale dwa żurawie pod sosną wiszą na ścianie jeszcze dziesięć lat później i przypominają dzień, w którym zostały wręczone. Niektórzy obdarowani wyjmują zwój wiszący co roku z okazji tej samej uroczystości, wieszają go na trzy tygodnie, a potem zwijają z powrotem – dzięki czemu prezent staje się zwyczajem, a przesłanie za każdym razem dociera na nowo.

W densho.art znajdą Państwo malowane ręcznie kakemono z żurawiami, sosnami, Daruma, Fuji-San i Enso jako jedyne egzemplarze, a do tego guinomi, zestawy do sake i chawan na mniejsze okazje – wszystko osobiście wybrane w Japonii, większość z drewnianym pudełkiem. Na wybór warto poświęcić nieco więcej czasu niż zwykle i przed podjęciem decyzji zapoznać się z motywami. Okazja zazwyczaj sama podpowiada, czego należy szukać.