Sztuka japońska okresu Taishō

Czternaście lat między Meiji a Shōwa

Okres Taishō rozpoczął się w 1912 roku śmiercią cesarza Meiji i wstąpieniem na tron jego syna, który przyjął imię panowania Taishō – „wielka prawość”. Zakończył się już w 1926 roku wraz z jego śmiercią, należy więc do najkrótszych epok nowożytnej historii Japonii. Ponieważ cesarz był poważnie ograniczony zdrowotnie, ciężar polityczny przesunął się w stronę parlamentu. Mówi się o demokracji Taishō – fazie otwarcia między bardziej autorytarną erą Meiji a coraz bardziej nacjonalistycznym wczesnym okresem Shōwa.

Dobrobyt, życie miejskie i nowi nabywcy

Japonia wzięła udział w pierwszej wojnie światowej po stronie Ententy, choć na jej ziemi nie toczyły się walki, i skorzystała gospodarczo z rosnącego popytu międzynarodowego. W Tokio i Ōsace kawiarnie, domy towarowe i nowoczesna architektura zmieniały obraz miasta, a kobiety po raz pierwszy zyskały własną siłę nabywczą. Dla sztuki i rzemiosła oznaczało to szersze grono nabywców: wartościowe malarstwo i ceramika trafiały teraz także do mieszczańskich domów.

Romantyzm Taishō i malarstwo tradycyjne

W ilustracji, grafice reklamowej, wzornictwie tkanin i projektowaniu książek narodził się tak zwany romantyzm Taishō – połączenie japońskiego języka obrazu z wpływami secesji i art déco, delikatne i często melancholijne. Malarstwo tradycyjne ostrożnie kontynuowało dialog z Zachodem rozpoczęty w erze Meiji. Nadal malowano pędzlem i tuszem na jedwabiu lub papierze, oprawiając dzieło jako kakemono, a repertuar obejmował kwiaty i ptaki (kachō-ga), pejzaże i kaligrafię.

Co znajdą Państwo z tej epoki

Trzon stanowią ręcznie malowane zwoje. Na jedwabiu powstały obrazy kwiatów i ptaków, takie jak chryzantemy ze śpiewającym ptakiem czy wróble na gałęzi śliwy, a także pejzaże z wodospadami i górskimi lasami we mgle. Na papierze spotyka się motywy zwierzęce, stare drzewa śliwy i ekspresyjną kaligrafię. Do tego dochodzą pojedyncze figury z brązu, mosiądzu lub porcelany Kutani. Nie wszystkie pochodzą z Japonii: przy niektórych figurach z brązu chińskie pochodzenie jest wyraźnie zaznaczone w opisie.

Trzęsienie ziemi w Kantō w 1923 roku

Głębokim wstrząsem epoki było Wielkie trzęsienie ziemi w Kantō, które w 1923 roku zniszczyło znaczną część Tokio i Jokohamy i pochłonęło kilkaset tysięcy ofiar. Wraz z budynkami i warsztatami w pożarach, które nastąpiły, przepadły liczne kolekcje sztuki. To doświadczenie wyostrzyło świadomość kruchości dziedzictwa kulturowego i pośrednio przyczyniło się do późniejszego docenienia tradycyjnego rzemiosła w XX wieku.

Jak przypisuje się obiekt do okresu Taishō

Określenie epoki jest oceną samego obiektu: podłoża, barw, stanu i starzenia się papieru lub jedwabiu, a w przypadku figur – patyny. Sygnatura i pieczęć oddają natomiast tylko to, co widnieje na dziele. Dlatego zwój z tej epoki może nosić nazwisko malarza, który zmarł dużo wcześniej – kopiowanie według wzorów przez stulecia było częścią nauki. Oprawa z jedwabnego brokatu niewiele mówi o wieku, ponieważ zwoje oprawia się na nowo mniej więcej co sto do dwustu lat. Gdy obiektu nie da się jednoznacznie umiejscowić, w opisie pojawia się czasem „okres Taishō lub Shōwa”.

Zwój w domu i we wnęce tokonoma

Kakemono jest stworzone do zmieniania: eksponuje się je przez kilka tygodni, a potem przechowuje zwinięte w drewnianym pudełku. Wiele motywów jest związanych z porami roku – kwiaty śliwy zapowiadają wiosnę, chryzantemy należą do jesieni i symbolizują długowieczność. We wnęce tokonoma zwój wisi nisko, bo ogląda się go na siedząco; w zachodnim wnętrzu lepiej wygląda, gdy środek obrazu znajduje się mniej więcej na wysokości oczu.

Pielęgnacja papieru, jedwabiu i oprawy

Bezpośrednie światło słoneczne nieodwracalnie odbarwia pigmenty i jedwab. Idealna jest spokojna ściana wewnętrzna z rozproszonym światłem, z dala od grzejnika i zimnych ścian zewnętrznych. Jako regułę przyjmuje się wilgotność względną około 50–60 procent: poniżej papier staje się kruchy, powyżej około 65 procent pojawia się pleśń i rdzawe plamy. Kurz należy usuwać wyłącznie na sucho miękkim pędzlem, ponieważ wilgoć rozpuszcza klej skrobiowy oprawy. Zwój zwija się luźno i bez naciągania.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Ważniejsze od słynnego nazwiska jest pytanie, czy dzieło namalowano ręcznie. Pociągnięcie pędzla zaczyna się od punktu nacisku, zwęża się i na krawędziach minimalnie wnika we włókna; druk ma równomierne nasycenie barwy, a pod lupą często widoczny raster. Prawdziwie odciśnięta pieczęć z pasty cynobrowej jest lekko wypukła i ma nieregularne brzegi. Warto też zwrócić uwagę na opisany stan i na to, czy obiekt ma drewniane pudełko. Druki oznaczamy jako druki.