Sztuka japońska okresu Shōwa

Najdłuższa epoka nowożytnej Japonii

Okres Shōwa rozpoczął się w 1926 roku wstąpieniem na tron Hirohito, którego imię panowania oznacza „oświecony pokój”, a zakończył jego śmiercią w 1989 roku. Mierząc panowaniem jednego cesarza, jest to najdłuższa epoka nowożytnej historii Japonii. Zwykle rozróżnia się wczesny okres Shōwa do 1945 roku i późny okres Shōwa po nim – rozdzielone głęboką cezurą drugiej wojny światowej.

Wczesny okres Shōwa: lata ograniczeń

Pierwsze dwie dekady naznaczył coraz bardziej nacjonalistyczny i militarystyczny kurs, który doprowadził do udziału Japonii w drugiej wojnie światowej. Dla sztuki i rzemiosła był to czas poważnych ograniczeń: zasoby trafiały do gospodarki wojennej, a wiele warsztatów, w tym liczne pracownie ceramiczne, musiało drastycznie ograniczyć produkcję lub całkowicie ją wstrzymać.

Odbudowa, cud gospodarczy i nowi kolekcjonerzy

Po 1945 roku Japonia stała się na mocy nowej konstytucji monarchią konstytucyjną o demokratycznym ustroju. Nastąpił cud gospodarczy, widoczny choćby w igrzyskach olimpijskich w Tokio w 1964 roku i w Shinkansenie. Wystawy japońskiej ceramiki i malarstwa znalazły entuzjastyczną publiczność w Europie i USA. Rosnący dobrobyt otworzył szerokim warstwom społeczeństwa dostęp do ceramiki, malarstwa i kaligrafii, a rodząca się produkcja masowa wyostrzyła różnicę między wyrobem przemysłowym a prawdziwym rzemiosłem.

Mingei i „Żywe Skarby Narodowe”

Filozof sztuki Yanagi Sōetsu założył wraz z ceramikami takimi jak Hamada Shōji ruch Mingei, który dostrzegał piękno w prostym przedmiocie codziennego użytku; za sprawą Bernarda Leacha wpłynął on na zachodnią ceramikę studyjną. Systemem Ningen Kokuhō państwo ustanowiło wyróżnienie dla depozytariuszy ważnych technik rzemieślniczych, przyznawane licznym mistrzom ceramiki z tradycji takich jak Bizen, Shino czy Hagi. Arakawa Toyozō zrekonstruował szkliwo Shino, a Kaneshige Tōyō rozwinął technikę wypału hidasuki w Bizen.

Malarstwo, ceramika i figury tego okresu

Wśród zwojów są obrazy kwiatów i ptaków, pejzaże z wodospadami, bijinga – wizerunki pięknych kobiet w kimonach – portrety Darumy i kaligrafia zen ze świątyń takich jak Myōshin-ji, a także nieoprawione makuri i shikishi. Ceramika obejmuje czarki chawan w stylu raku, Ōhi, Shino, Hagi czy Kioto, butelki (tokkuri) i czarki do sake (guinomi) z Bizen, Karatsu, Seto lub Tanby, aż po wazony i porcelanę Kutani. Do tego dochodzą pojemniki na herbatę (natsume) z laką maki-e oraz figury, na przykład Kannon z ceramiki Bizen czy Budda z żelaza.

Datowanie w obrębie długiej epoki

Ponad sześćdziesiąt lat obejmuje bardzo różne obiekty. Określenie epoki opisuje sam przedmiot – materiał, stan, ślady starzenia – niezależnie od sygnatury czy pieczęci. Dlatego zwój, którego stan wskazuje na późny okres Shōwa, może nosić pieczęcie dawnych mistrzów Kanō: malarz oddawał im w ten sposób hołd. Przy ceramice w datowaniu pomaga drewniane pudełko z sygnaturą, pieczęcią, a czasem numerem pokolenia rodu garncarzy.

Zastosowanie: pokój herbaciany, tokonoma, wnętrze

Chawan i natsume należą do ceremonii herbacianej, ale równie dobrze można ich używać i eksponować je na co dzień; tokkuri i guinomi są przeznaczone do sake. Kakemono pokazuje się przez kilka tygodni we wnęce tokonoma lub na spokojnej ścianie, a potem przechowuje w drewnianym pudełku. Figury buddyjskie tradycyjnie ustawiano jako obiekty kultu, a dziś znajdują miejsce także jako rzeźby o duchowej aurze.

Pielęgnacja ceramiki i zwojów

Ceramikę do herbaty myje się wyłącznie gorącą wodą i miękką gąbką, bez płynu do naczyń, nigdy w zmywarce ani w mikrofalówce, a następnie pozostawia do całkowitego wyschnięcia na powietrzu. W przeciwnym razie porowate czerepy, takie jak Hagi, wchłaniają mydło i zapachy. Brązowawe zabarwienie w spękaniach szkliwa to zamierzone starzenie. Zwoje potrzebują rozproszonego światła i wilgotności około 50–60 procent, a kurz usuwa się z nich tylko na sucho miękkim pędzlem.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Tomobako, pudełko z drewna paulowni z sygnaturą i pieczęcią artysty, poświadcza pochodzenie i autentyczność; pudełko oddzielone od obiektu obniża w oczach kolekcjonerów jego wartość. Przy zwojach liczy się przede wszystkim to, czy namalowano je ręcznie – wśród kakemono z tej epoki są również druki i sitodruki, które oznaczamy jako takie. Warto też uważnie czytać informacje o stanie.