Sztuka japońska okresu Meiji

Restauracja Meiji: kraj zmienia kurs

Wymuszone przez Stany Zjednoczone otwarcie Japonii w 1853 roku zakończyło wielowiekową izolację i doprowadziło w 1868 roku do upadku szogunatu Tokugawa. Cesarz Mutsuhito odzyskał rzeczywistą władzę i przyjął imię panowania Meiji – „oświecone rządy”. W ciągu kilku dziesięcioleci Japonia przejęła zachodnią administrację, prawo, przemysł i nowy system szkolny, a pod koniec XIX wieku stała się najpotężniejszym państwem Azji. Zmiana objęła w równym stopniu ubiór, architekturę i sztuki piękne.

Nihonga i Yōga: walka o tożsamość

Wraz z malarstwem olejnym, zwanym Yōga, do Japonii trafiły zachodnie techniki i formy wyrazu. W świadomej odpowiedzi powstało pojęcie Nihonga – „obraz japoński”: artyści wprost odwoływali się do rodzimej tradycji, jej pigmentów, podłoży i technik. Ta debata kształtowała japoński świat sztuki przez dziesięciolecia. To, że tradycyjne tematy nie zniknęły, widać na zwojach z tej epoki: żurawie pod sosnami, Fuji ponad pasmami chmur, karpie w nurcie, smoki w chmurach tuszu, ptaki i kwiaty w rytmie pór roku.

Tradycja Kanō trwa

Wielu malarzy okresu Meiji kształciło się jeszcze w języku szkoły Kanō, która od XV do XIX wieku wyznaczała kierunek oficjalnego malarstwa Japonii. Kto około 1900 roku malował krajobraz w stylu Kanō, robił dokładnie to, czego go nauczono. Niektóre zwoje noszą więc pieczęcie dawnych mistrzów Kanō, choć nie wyszły spod ich ręki – jako ukłon wobec szkoły, w której linii stawiał się malarz. Obok krajobrazów i zwierząt powstawały przedstawienia pięknych kobiet (bijinga), motywy zen, takie jak Bodhidharma czy Kanzan i Jittoku, kaligrafie oraz zestawy kilku zwojów, na przykład o czterech porach roku.

Japonizm i wystawy światowe

Wraz z otwarciem japońskie drzeworyty, laki, tkaniny, a przede wszystkim ceramika i porcelana trafiły w dużych ilościach do Europy i Stanów Zjednoczonych. Na wystawach światowych w Wiedniu w 1873 roku oraz w Paryżu w 1878 i 1889 roku Japonia zaprezentowała swoje rzemiosło międzynarodowej publiczności, a japonizm trwale wpłynął na impresjonizm i secesję. Dla ośrodków ceramicznych, takich jak Arita i Kutani, oznaczało to drugi, silny rozkwit eksportu. Jednocześnie wiele małych pieców wraz z końcem ustroju feudalnego straciło swoich protektorów i musiało poradzić sobie na rynku.

Figurki Darumy z Bizen i Kutani

Wśród figurek okresu Meiji szczególnie często pojawia się jeden motyw: Bodhidharma, w Japonii zwany Darumą, uważany za założyciela buddyzmu zen. Przedstawia się go zwykle z przenikliwym spojrzeniem, zmarszczonymi brwiami i kapturem naciągniętym na głowę – wyrazem jego legendarnej dziewięcioletniej medytacji. W Japonii Daruma jest talizmanem szczęścia i symbolem wytrwałości. Figurki z ceramiki Bizen są nieszkliwione i mają ziemiste barwy; wypał w piecu opalanym drewnem pozostawia ciemne cienie, które pogłębiają wyraz twarzy. Figurki z porcelany Kutani mają natomiast wyrazistą malaturę naszkliwną, często w intensywnej czerwieni ze złotem, czasem także w lśniącej bieli.

Jak rozpoznać obiekty z okresu Meiji

W przypadku zwojów najwięcej mówi podłoże: papier i jedwab nabierają cieplejszego tonu, a tusz wnika we włókna. Syntetyczne barwniki anilinowe są w Japonii poświadczone od lat 60. XIX wieku – intensywne barwy na obrazie z okresu Meiji nie są więc sprzecznością. Oprawa mówi niewiele, ponieważ z czasem się ją odnawia; zakończenia wałka (jikusaki) z kości lub drewna należą do klasycznego wyposażenia. Sygnatura i epoka to dwie odrębne informacje, które mogą się rozchodzić. Na figurkach sygnatura lub stempel znajdują się zwykle od spodu; stempel często oznacza pracownię, a nie konkretną rękę.

Zastosowanie i pielęgnacja

Kakemono tradycyjnie pokazuje się w tokonomie, gdzie wisi nisko, bo ogląda się je na siedząco. W zachodnim wnętrzu lepiej wygląda, gdy środek obrazu znajduje się mniej więcej na wysokości oczu. Wisi za każdym razem przez kilka tygodni, przy rozproszonym świetle i stałej wilgotności, a potem przechowuje się je luźno zwinięte w drewnianym pudełku; kurz proszę usuwać wyłącznie na sucho miękkim pędzlem. Figurka Darumy potrzebuje spokojnego, bezpiecznego miejsca – na półce, we wnęce lub obok zwoju z motywem zen. Drewniane pudełko i załączniki zawsze pozostają przy obiekcie.

Na co zwracają uwagę kolekcjonerzy

Starannie namalowany zwój z okresu Meiji kontynuuje wielką tradycję i wisi na ścianie jako oryginał, a nie reprodukcja. Najważniejsze, by był malowany ręcznie: pociągnięcie pędzla zaczyna się z naciskiem i zanika, a prawdziwie odciśnięta pieczęć jest lekko wypukła. Proszę zwrócić uwagę, czy stan i atrybucja są rzetelnie opisane. W przypadku figurek warto przyjrzeć się wypałowi, szkliwu lub malaturze oraz wyrazowi twarzy – to w nich widać rękę pracowni.